Skip to main content

Full text of "Mantissa quaestionum in Arnobio criticarum"

See other formats


Klussmann 

Mantissa quaestionum 
in Arnbbio criticaruro 



J 



UNIVE 

3u btn 



\ 



#ffetttlt$en ^rufungen 

fdmmtlidjer gfoffen 

ks /ftrfUidieit ®Dmnafiuitt0 unti kr ftealfctittle 

om 24. , 25. un* 26. JMar^ 

forute ju ber 

Slebefeievtifyleit 

SSonnabttti am 28. JMar3 



v 



friifc 10 illjr 

labet ganj ergeben cin 

Dberfdjulratt) Dr. &. 28. 9Ritllet, 

^rofeffor nnb SDtrector be3 ©nmnafiumS. 



3njatt: 
2) 3<*I>re#&ericf)t oom $)irector. 



rt 



1) Mantissa quaestionum in Arnobio criticarum oom #erw ^rofeffor Dr. ^lufjmarm. 



SJvucf bcr ftuvftl. pvtt>. £ ofbucr)bvucf evet. 



^1\ 



kl 



/^.- rVL UNWBTTV ViLLINGIS 

MRBANA 



t>um sub feriarum nuclumualium tempus materiam in hoc libeilo traclandam 
eireumspicerem , observationes criticas, quas in Pelroni Arbitri satiras scripseram, 
exhibere placuit. Iamque operi me adeinxeram, cum praestantissima illius libri 
editio a Fr. Buechelero parata eodem quo eam editum iri 0. Iahni humanissima 
benevolentia me certiorem fecerat tempore ad me adlata est. Qua perlustrata cum 
non pauca quae adnotaveram ab honiine doctissimo occupata , multa quae Burmanni 
opibus fretus emendasse mihi visus fueram inani fundamento superstructa vidissem 
neque tamen mihi relicta esse quanta ad rem agendam suffieerent, Petroniana 
mea recensenda seponere aliamque de qua disputarem materiam promere constitui. 
Habebam autem de Arnobi adversus gentes libris, quae ad emendandum 
hunc scriptorem haud inutilia mihi quidem esse viderentur. Cui cum nuper con- 
tigisset, ut intra paucorum annorum spatium bis ederetur, tamen ut multum inde 
profecerit est sane quod verearis. Cuius rei duae potissimum sunt causae, qua- 
rum altera in diiudicanda codicis Parisini natura, altera in scribendi usu Arno- 
biano non ea qua par erat diligentia et adcuratione explorato est posita. Quippe 
ille codex scriptoris verba exhibet tam misere depravata , ut haud sciam an nulla 
nullius antiqui scriptoris manus aeque vitiata ad nos pervenisse sit dicenda. Quem 
codicem cum Hildebrandus denuo tandem excussisset, quam negligenter superiores 
editores eo usi essent apparuit quidem; sed postquam copiae Crusianae, quae in 
bibliotheca Sancti Michaelis Luneburgensi adservantur, per Oehlerum publici iuris 
factae sunt, ipsa Hildebrandi fides labefactari coepta est, ut iam liber Parisinus, 
ne diutius de uno illo Arnobianorum librorum fonte passim dubitetur, iterum sit 
recognoscendus. Praeterea, ut res est, in errorum qui plurimi in hoc codice con- 
spiciuntur originem inquirendum erat, ut, quoad eius fieri posset , codicis archetypi 
scriptura quae fuisset ex apographo Parisino erueretur, qua re cognita sperare 
liceret fore ut ex corruptis libri Parisini verbis genuina passim restitueretur scri- 
ptoris manus. In quam rem cum Hiidebrandus inquirere coepisset unumque glos- 
sematum in codice conspicuorum genus feliciter detexisset, Oehlerus hanc quidem 
criticae artis partem ne attingere quidem satius habuit. Unde factum est ut, cum 
ad corruptos locos emendandos omnem, quemadmodum dicere solent, hi viri 
lapidem moverent, certa ratione destituti non raro temere periclitarentur vul- 
nusque altero vulnere inflicto expellerent. Quamquam etiam ipsa scribendi ratio 
Arnobiana non diligenter explorata fecit ut, quasi hi quidem scriptores, Afros 
dico, a communi usu longe recederent et verborum constructionumque illiterata 

1 



— 2 — ■ 

quadam insolenlia gauderent, novissimi editores hunc Arnobium inusitatis et inau- 
ditis vocabulorum formis notionibus structuris ornarentne dicam an onerarent, qua 
benefica sane et prolixa largitione etiam alii viri docti ita sunt usi, ut lexica vel 
novissima nescio quot ana% Asyopzroig pseudoarnobianis ditata invenias. 

Quae cum ita essent, et codicis archetypi quae scribendi ratio fuisset et 
librarii Parisini qui essent in scribendo errores, diligenter cognoscere constitui, 
in qua re ne nebulam, ut dicunt, pro Iunone amplecterer sedulo cavendum fuit. 
Erant enim ii tantum loci in disceptationem vocandi, in quibus de cod. Par. 
lectionibus non dubitatur. Quod quidem in altera huius commentationis parte, 
quae prior est, uno loco cavere non licuit. Quippe cum de usu particulae magis 
disputarem, non libera erat locorum de quibus ageretur optio. Utramque autem 
commentatioriis partem quasi exemplum esse volui quo doceretur , qua tandem ra- 
tione Arnobio a librariorum sive negligentia sive inscitia laboranti subveniendum 
esse mihi quidem persuasissem. Superest ut viros doctos, si qui erunt qui hunc 
libellum perlustrare non dedignentur, enixe rogem, ut hocce quaestionum Arno- 
bianarum specimen aequi bonique consulant. 



1.2.*) Efficietur enim profecto rationum consequentium copu- 
latu, ut non impii nos magis sed illi ipsi reperiantur criminis 
istius rei, qui se numinum profitentur esse cultores atque inve- 
teratis religionibus deditos. 

Hocloco qui primus interpretum socordiam notavit in verborum magis sed 
positione inusitata incuriosorum , Hildebrandum dico, in plane similem vereor ne 
abripi se passus sit incuriam. Namque cum recte vidisset id agere Arnobium, ut 
omnem criminis suspicionem a Christianis averteret, confusis dicendi formulis non 
magis — quam et non magis — sed, quorum illa quam habeat vim post 
Handium (Tursell. III. 566 — 568) et Muetzellium (ad Curt. III. 5. 14. pag.32) iam 
non dubitatur, haec quid sibi velit tantum abest ut possit explicari ut latinam esse 
negandum sit, in devia omnia aberravit. Quod autem istam formulam latinam esse 
nego atque pernego, ita velim intelligas: redeundum haud dubie est ad formam 
no n — sed, qua in locum negatae allerius sententiae altera succedere iubetur, 
ut non magis — sed, nisi elliptice sit dictum pro non magis ■ — sed magis, 
qua dicendi forma maior illa vis et potestas in altera senlentiae parte negetur, 
alteri tribuatur, ipsam autem rem alterutri adesse affirmetur, ab omniralione, ergo 
a latina lingua sit alienum. Atqui ne haec quidem ellipsis hoc loco statuatur licet. 
Etenim Arnobius nullam in Christianis esse culpam persuasurus esl. Quae cum ita 
sint, rccte fccisse videntur, qui ut non impii nos, magis sed 1 1 1 i ipsi repe- 

*) Numeri editionis sunt Oehlerianae. 



rianlur criminis istius rei oralioncm distinxerunt. Quamquam altius in 
rem inquirendum est. 

Parlicula magis tcr el vicics in libris Arnobianis legilur, atquc primum quidem 
ila. ul adiedivo addalur ei, quod ad comparativum designandum formae mutationem 
non admillit. Cuiusmodi sunt loci I. 56: magis vos incredulos faceret vis 
tanla virlulum et V. 30: nullos quam vos magis huiusmodi par est 
appclialionibus nuncupari. Proxime accedit locus VII. 14: augustiores, 
potentiores mactatis pecudibus fiunt? additur ex hocquicquam 
aut esse dii magis (i. c. magis dii ex usu Arnobiano, de quo conferendus est 
Uildebrandus ad 11.29 pag.167) divinitate occipiunt (ex coniectura Ilildebrandi, 
cod. c o n c i p i u n t ) a m p 1 i a t a ? qui locus geminus est Ciceroniano pro Planc. 24. 60, 
quem Handio (1.1. pag. 557) debeo: magis aedilis fieri non potuisset. 

Nullus praeter hos est locus Arnobianus, quo vocula illa cum nominibus coniun- 
galur. Jam altera ratio ea est qua adverbio praedicativo additur idque modo illis 
plane conlrario. Est enim VII. 5 : c o n s e c t a n e u m e s t . . . n u 1 1 u m a ff e c t u m magis 
esseabhis ( diis ) longe q u a m etc. S aepius cum verbis coniungitur , ut VI. 26 : 
tanto se magis maleficia congeminata multiplicant, quanto legibus 
iudiciisque contenditur imminuere facta crudelia et poenarum 
coercitione sedare; II. 5: augetur res magis (cf. Hand. Tursell. III. 561); 
IV. 10: curam magis deorum diligentiamque desiderant; 11.42: er- 
gone...deus est ille Christus? Deus, respondebimus, et interiorum 
potentiarum deus et, quod magis infidos acerbissimis doloribus 
torqueat, rei maximae causa a summo rege ad nos missus; VII. 21: 
ego autem desidero aut coelo aliquid lapsum aut, quod magis res 
poscit, quid applicitum Juppiter ad tauri habeat sanguinem (cf. Hand. 
Turs. III. 556 ) ; II. 3: magis an sint dii ceteri dubitabit quam in deo 
cunctabitur; II. 11: magis nos valemus ostendere, quid in Christo 
fuerimus secuti quam in philosophis quid vos et paullo post: vos in 
philosophis virtutes secuti quas estis, ut magis vos illis quam nos 
Christo oportueritcredere? Tribus locis posterioribus par ticula m a g i s pro- 
xime abest a voculae potius notione, de qua re vide quid docuerit Heerwagen 
ad Livium XXI. 5. 3. Eodem pertinent II. 3: nisi forte dubitatis an sit 
iste de quo loquimur imperator et magis esse Apollinem creditis, 
Dianam, Mercurium, Martem; 11.51: uter magis videtur irrisione 
esse dignissimus, de quo loco conferendus est Peter in historia crilica scri- 
ptorum historiae augustae pag. 37; VII. 43: magis illa crudelitas quam 
beneficium salutis fuit. 

Uno loco, V. 15, non magis — quam legitur: hodie manifestare 
propositum est, numina ista . . . non magis a nobis quam a vobis 
accipere offensionum furialium causas. 

Sciens et consulto sex locos practermisi qui aut interprete egeant aut medico. 

I* 



Quorum quidem duo ad id dicendi genus pertinent, de quo satis erit relegasse 
ad C. Halmi comment. ad Cicer. or. pro Sestio 45. 97 pag. 237 ipsumque Ar- 
nobium II. 23. Quemadmodum enim dictio illa est ut aliquid re vera esse si- 
gnificat, ita magis est ut aliquid verius esse vel potius valere denotat (cf. Hand. 
Tursell. III. 564). Jam Arnobius II. 28. Platonicum illud perstringit placitum, 
quo animos humanos, quam primum corporibus iuncti in hanc vitam delegentur, 
rerum pristinarum memoriam amittere censet. Qui locus tam perverso hucusque 
iudicio a viris doctis tractatus est, ut universum hic exhibere atque, quoad eius 
fieri poterit, emendare ad pristinumque nitorem restituere iuvet: ac ne tamen 
instructi non plenius abeamus, ne videamus a vobis. Quemadmodum 
dicitis animas, cum terrenis fuerint corporibus involutae, priorum 
reminiscentiam non habere, cum in ipsis corporibus positae et 
prope insensibiles eorum commixtione perfectae pertinaciter et fideliter 
(cod. fideli) teneant ea, quae ante annos plures, si velis dicere octo- 
ginta vel hoc amplius, vel fecerunt vel passae sunt vel loquutae 
sunt vel audierunt? Si enim obstaculo perficitur corporis, ne 
meminerint eorum, quae iam dudum et ante hominem sciebant, 
magis est ut debeant ea oblivisci, quae conclusae in corporibus 
factitarunt, quam quae foris positae, nondum hominibus coniu- 
gatae.^Restitui in priori sententia lectionem codicum, quam non intellectam 
perperam continuatis sententiis quibus hallucinationibus loco cedere coegerint inter- 
pretes ad unum omnes taedet hoc loco referre. Est enim ne illud (ne videa- 
mus) affirmativa illa particula, quam olim nae scribere male solebant, de qua 
docte disseruerunt Handius in Tursellino IV. 22 sqq. Fleckeisenius et G. Her- 
mannus in Philologo Schneidewiniano II. 61 sqq. et III. 460 sqq. Quamquam qui 
audiamus substituere maluerunt, habebunt quibus sese ab ipso usu Arnobiano 
tueantur hoc locos: III. 4. bis, quorum locorum alter ab ipsa sententiarum con- 
formatione huic plane similis est, V. 14, VI. 15, VII. 17 alios. Cur autem alteram 
sententiam interrogativam esse et per se stare voluerim, causam habet in par- 
ticulae quemadmodum usu Arnobiano positam: quae aut interrogativa aut re- 
lativa est ita, ut bis tantum conjunctioni ita respondeat (I. 42&61), nunquam 
autem exemplis afFerendis , qui posteriorum quidem scriptorum usus est , inserviat. 
Ne tamen reticere videar, quae contra me facere possint, ipsum illud ne affir- 
mativum nisi hoc loco apud Arnobium non invenitur. 

Alter locus huic plane geminus est vel ab ipsa criticorum caecitate. Est 
autem II. 7: ipse denique animus, qui immortalis a vobis et deus 
esse narratur, cur in aegris aeger sit, in infantibus stolidus, in 
senectute defessus, delira et futura et insana? Quorum infirmi- 
tas et inscientia miserabilis (cod. Br. mirabilis) hoc magis est ut 
(cod. Br. et) cum fieri possit ut veri aliquid aliquando dicamus et 
hoc ipsum nobis incertum sit an veri aliquid dixcrimus. Ita quidem 



codices. Hidet autem hoc loco Arnobius adversariorum stultam et fastuosam in- 
solentiam , qua sibi soli sapere videantur. Permultas enim in rerum natura esse 
easque, ut cuni ipso Arnobio loquar, in medio positas atque in sensibus constitutas 
conununibus res, quarum causas illi perspicere nequeant. In quo numero esse 
aninios cnin corporibus laboranles crescentes decrescentes. Illa enim in aegris 
neirer et quae sequuntur, quo spectent ex Lucretio apparet quem more suo 
Arnobius exscripsit (III. 446 — 469): 

quin etiam morbis in corporis avius errat 

saepe animus: dementit enim deliraque fatur (vv. 463 & 464). 

Ex quo loco Lucretiano hunc Arnobianum esse emendandum sibi persuasit Ililde- 
brandus, ex alio, qui est III. 449 — 450: 

post ubi iam validis quassatum est viribus aevi 
corpus et obtusis ceciderunt viribus artus , 
claudicat ingenium , delirat lingua .... mens 

Meursius. At cum ita fere imitatorum pecus rem suam agere soleat, ut ubi alio- 
rum vestigiis insistunt, ipsum incessum callida arte celent multumque verbis ab 
iis discedant, quibus res ipsas debent (cf. Hand Praef. ad Statii Silvas pag. XV.), 
quidni ex ulroque? Quae cum ita sint, in priori sententia Oehleri amplector 
conjecturam, una tamen vocula addita: delira [ut] effutiat et insana. De par- 
ticuia u t postposita conferendus Hildebrandus ad II. 23, pag. 156. Quamquam in al- 
tera enunciatione gravissimum ulcus relictum est, quod sanequam mirum est quam 
non odorati sint tot interpretes. At bona verba. Etenim cum sicco pede transeant 
reliqui viri docti, Oehlerus sarta tecta clamat: scilicet „particula ut hoc loco pro 
quippe vel utpote posita est, u Quo haud scio an nihil potuerit excogitari per- 
versius. Nam ut taceam de ratione grammatica, quam misere iugulat, quid hoc 
tandem est, eo miserabiliorem dici aegrorum infantium senum infirmitatem et 
inscientiam, quod, si quando nos homines sani adulti vegeti aliquid veri di- 
camus, propter ipsam illam infirmitatem de ipsa veritate dubitandum sit? Tum 
quis praeter Oehlerum unquam audivit de coniungendis res miserabilis hoc 
magis est ut, qua particula causa miseriae afferatur? Sed ipse viderit. Gram- 
maticae arti haud dubie melius et circumspectius consuluerunt , qui quod cum 
nescio unde substituerunt; quamquam quo coniunctivum incertum sit tueri volu- 
erint dubius haereo, id quod etiam de cod. Br. lectione et valet. Hildebrandi 
autem quam sit perversum de hoc loco iudicium, ex eius adnotatis ad II. 29, 
pag. 167 apparebit. Ergo universus locus, qualem i quidem et codices et editores 
exhibent, sensu caret. Accedit, quod ne illa quidem quorum infirmitas et 
inscientia miserabilis est*) habent quo referantur. Namque nec omnes 



*) Falsa utique cod. Br. lectio mirabilis est, qua voce nisi ironica notione Arnobius nusquam 
utatur; utitur autem paucissimis his locis: V. 2 etV. 8: velut quiddam mirabile; VII. 25: 
o deorum maffiiitudo mirabilis. 



— 6 — 

aegri aut senes et iniirmi sunt et inscii , et quominus ad solos sencs vel potius ad 
senectutem referas id impedit, quod eiusmodi ad sensum constructio Arnobiana 
utique non est. Plane enim aliena ab hoc loco sunt quae Hildebrandus ad I. 6 
pag. 15 et ad II. 62 pag. 223 adnotavit. Quae curn ita sint, ad solos infantes 
haec quidem sententia pertinet, a qnibus cum tani longe absit ut inepto loco 
irrepsisse dici forsitan possit, tamen ipsius loci concinnitas ibi eam reponi vetat. 
Quid? miserabilem adgnosco glossam , quibus libri Arnobiani mirum quantum sca- 
tent. Qua eiecta ita locum restituo: Ipse denique animus, qui immor- 
talis avobis et deus esse narratur, cur in aegris aeger sit, in in- 
fantibus stolidus, in senectute defessus, delira [ut] effutiat et 
insana? Hoc magis est, ut, cum fieri possit, ut veri aliquid ali- 
quando dicamus, et hoc ipsum nobis incertum sit, an veri aliquid 
dixerimu s. 

Restant quattuor loci eius generis, quo magis pleonastice ad comparativum 
modum adponi dicere antehac solebant. Quos locos Hildebrandus ad I. 58 pag. 
95 collegisse sibi videtur, qui tamen vereor ne aliena admiscuerit plurima. 
Primus autem locus est II. 55, ubi tria copulantur synonyma. Qui locus adeo 
est depravatus, ut omnes adhuc vexaverit viros doctos, is autem, qui se conie- 
cturis suis sanum praestitisse gloriatur, praeter unum locum, quem egregie restituit, 
nihil egisse sani sit dicendus. Quamquam aleae plenum opus est, si certi vel 
verisimile quid, ut nunc quidem res est, de eo aiTerre velis. Quippe Hilde- 
brandi in scrutando et exscribendo codice Parisino „plus quam negligentiam " ut 
Lachmannus (ad Lucret. pag. 204) et Ungerus (Analect. Propert. pag. 74) iure 
notaverunt, ita Oehlerus, qua solet esse incuriosa infaustaque sedulitate, etiam 
in Arnobio suo , quemadmodum fecit in Tertulliano ( de qua re conferenda est cen- 
sura mea in Hilgenfeldi Annalibus theologicis III. pag. 363-393, IV. pag. 82-100), 
diversas lectiones, quaies olim viri docti e codibus manuscriptis eruerunt, enota- 
visse lideique Hildebrandianae opposuisse satis habuit, non iterum, quo plana et 
munita tandem aliquando incedi posset via, inspectis libris, ut iam pro diluculo Hilde- 
brandiano intempesta quaedam nox haud paucos locos Arnobianos obruerit. In quo 
numero is quoque locus est, quem dixi, ut quibus fundamentis solidis sententiam tuam 
superstruas, dubius sane haereas et indignabundus. Agitur autem de malis innu- 
meris, quibus vitam humanam premi appareat, quae cur grassari divina omnipotentia 
patiatur interroganti Arnobius haec respondet: si intellectus nobis adfuerit 
dei regis ac principis nec per impias vagari suspicionum volue- 
rimus insanias, respondeamus necesse est nescire nos ista, nec 
( ita codd. teslibus ISildebrando et superioribus, et codd. testibus Crusio et Ancher- 
souio Oehlcrianis), quae nullis possent facultatibus compraehendi, 
expetisse aliquando aut studuisse cognoscere meliusque ducetis 
quinimmo potius magis inscientiae finibus atque ignorantiae perma- 
nere, quam sine deo dicere nihil fieri per voluntatem ul simul in- 



lellesratur el mnlis cum enusns dnre elmiscrinrum esse innumera- 
bilium couditorem. Jnm si de codicibus recle relulcrunt Crusius et Anchcr- 
sonius, praeter nlin enque grnvissimn ulcern pntet decsse nonnulln, velut dede- 
ccre nos vel nefas putnsse: sed ut recle viderit Ilildebrundus , ipsn qune 
sequuntur verbn omnin corrupln clamant. Quid enim? Arnobius ipsos Chrislin- 
nos securos de origine mnlorum lmmnnorum esse profitetur, ut, quibus geni- 
loribus ortn sint vel quibus nuctoribus finnt neque nosse conten- 
dnnt neque inquircre nut vestigare curent, suis omnin relinqunnt 
causis (verba ipsius sunt Arnobi II. 56; cf. II. 54), nntiones autem contrn ius 
insque agere, qui in hns res inquirere non desistant. Itaque Christianos necesse 
est dicat malle in harum rerum ignorantia permanere quam in contrarium labi 
uefas, quo verendum sit ne maiestatem divinam destruant. Quod cum omnes qui 
anle Oehlerum fuerunt interpretes recte perspexissent, ipse frugibus reperlis ad 
giandes redire maluit, locum a se primo persanatum esse gloriatus. Videamus, 
nisi taedet, quo iure? Esse mala in rebus humanis consentit Arnobius. At, 
interrogant adversarii, quomodo iieri potest ut, qua dicitur esse omnipotentia deus 
vester, ea non auferat? Ad quae Arnobius: sirecte, inquit, deum qui sit cogno- 
verimus (quod quid sit capite extremo exponit), confitendum nobis erit, ista 
quidem humano ingeniolo cum maiestate divina videri pugnare, ut, cum quomodo 
res certantes componendae sint expedire humanum intellectum superet, in ea in- 
quirere abstineamus. Quo responso tantum abest ut illi acquiescant, ut iterum 
rogitent: at, si sunt mala illa , unde sunt? sciiicet alicunde oportet esse. Respon- 
det Arnobius : hoc scimus , ea , quae vos quidem de hac re statuitis , insulsa plane 
esse, de qua re ipsi videritis; nos autem in has res inquirere veremur; quid 
ergo [ad] nos, unde? (ita enim, quemadmodum sequentia docent, emendan- 
dum est) i. e. non est quod ad hanc quaestionem respondeatur. Apparet, adversarios 
importune interrogitare aegreque ferre, quod de malorum in rebus humanis ori- 
gine doceri non possint, Christianos in ignorantia sua securos et religiose adquie- 
scere. Quid igitur hoc, quod Oehlero auctore Arnobius scripsisse iubetur, a sana 
illud non minus cogitandi quam scribendi ratione alienum? Namque ut Ar- 
nobius praesentes sibi finxerit eos, de quibus paullo ante dixerat consequetur 
ut rogitent eosque iam ipsos compellet vocibus meliusque ducetis, de qua 
re Hildebrandus vehementer dubitat, adversarii tamen ita non desistunt inter- 
pellare, ut mox eandem quam modo posuerant interrogationem repetant: mala 
ergo, dicetis, unde sunt haec omnia? Quod quomodo Arnobius eos inter- 
rogantes facere poterat, si persuasum ipsi erat, illos ut in inscientiae suae fmibus 
permanerent re vera melius esse ducturos? Immo ipsum illud ergo, quo vo- 
cabulo repetita interrogatio proponitur, rem plane contrariam antecessisse docet, 
i. e. non melius ab illis putari, ut res inexplorata relinquatur. Accedit, quod 
per particulam que voci melius adnexam nisi simile aliquid et quod antecedenti 
senlentiae congruat addi nequit. Atqui plane conlraria sunt quae adduntur. Quae 



— 8 — 

cum ita sint, recto sane iudicio Hildebrandus particulam que integra et intacta 
codicis lectione explicari posse negat ; sed quod cum plurimis editionibus m e 1 i u s - 
que ducentes substituit, id quomodo fieri potuerit, cum Oehlero vix capio. 
Quamquam ne vix quidem intelliguntur quae ipsi Oehiero placuerunt. Is enim 
non satis habuit corruptissimam codicum lectionem restituere, sed totum locum 
„hucusque graviter laborantem falsa interpunctione " ita dispunxit , ut quic- 
quid sani ante eius commenta supererat, dirissimo veneno enecaverit. Ita enim 
dispungit: meliusque ducetis quinimmo, potius etc. Nova sane res! 
Namque particula immo rem priorem amplificantis aut corrigentis, maiora vel 
graviora substituentis est, que autem similia addentis, ut quomodo coniungi pos- 
sint nesciam. At, interpellet aliquis, in ipsis libris Arnobianis I. 59 haec leguntur: 
pompa i sta sermonis et oratio missa per regulas concionibus, 
litibus, foro iudiciisque servetur deturque illis immo, qui volu- 
platum delenimenta quaerentes omne suum studium verborum in 
lumina contulerunt. Scilicet in ipso hoc loco novissimi editores, Hilde- 
brandus et Oehlerus, Elmenhorstio aures praebere debebant neque erat quod male 
illum rem gessisse negligenterque eius vestigiis institisse Oberthurium alter vir 
doctus tanquam ex tripode ediceret. Recte enim ille et Stewechius, cuius et ipse 
coniecturam improbandam esse puto, que et immo coniunctas ferri non posse 
intellexerant, quam causam tantum abfuit ut Hildebrandus perspiceret, ut quin 
particulae positione decepti essent nihil dubitaret. Quam particulam etiam post 
aliquot verba collocari uno loco Arnobiano III. 19 comprobari opinatur; addere 
poterat III. 12; quamquam utroque loco non post aliquot, sed post primum 
vocabulum legitur, de qua re conferendus est Boetticherus Lex. Tacit. pag. 121 ; 
tertio autem loco in Arnobio quidem non legitur, legitur autem quinquies et tricies. 
Quae cum ita sint, alterum etiam praeter illud vulnus Oehlerus loco de quo disputa- 
tur Arnobiano , immo sermoni Latino inflixit. Scio quidem esse qui in huius quidem 
aetatis scriptoribus nihil non ferendum existiment stiloque Arnobiano perversissi- 
mum quodque imputare non reformident. Sed hic ipse locus quam faciant male 
docebit. Solet enim Arnobius coniunctas illas particulas quinimmo, qui bono- 
rum scriptorum (apud Ciceronem quidem non inveniuntur) mos est, quemadmodum 
ipsorum vocabulorum vis atque natura flagitat, iis fere verbis anteponere, quibus 
superiora amplificantur corrigunturve, ut ea quibus major est vis alque dignitas voca- 
bula aut ab illis incipiant aut, ubi substantivum cum adiectivo quod dicunt attributivo 
in altera sententiae parte inest, particulae illae mediae, i. e. altero loco inter adie- 
ctivum et substantivum interponantur. Cuius generis sunthaec: I. 64: securioris 
quinimmo exspectationis impleret et III. 44: Trebiani quinimmo dii 
sunt. In reliquis locis triginta novem primo loco leguntur. Quae cum ita sint, 
Oehlerum male fecisse apparet, qui particulam quinimmo non modo tertio loco 
positam, sed etiam, in qua re Hildebrandum socium habet, cum vocula que 
coniunctam sustinuerit. Jam vero ipsum illud quod subsequilur potius apud Ar- 



- M - 

nobiuin quidem tanlum secundo vel lertio vel quarlo, immo quinto, nusquam 

primo loco positum invenitur, ut quinimmo cum potius (quemadmodum IV. 18. 

legilur) couiuugendum eamque quae ante Oehlerum fuerat interpunctionem re- 

stituendam esse pateat. Quamquam ne sic quidem sententia sana est. Quid enim? 

antecedat necesse est sentenlia minus gravis, quae voce quinimmo et quae 

sequuntur ampliiicelur corrigalurve, quam sentenliam frustra quaesiveris. Atqui in 

verbis meliusque ducetis inendum latere supra demonstravi, facili opera 

lollendum. Scripserat euim librarius meliusque duce' his i. e. meliusque 

ducere his (videlicet inscientiae atque ignorantiae finibus permanere), quibus post 

notam illam quae fuerat superscripta neglectam male contractis librorum, quibus 

temporuni iuiuria pepercit, leclio originem debet. Verba aulem subsequentia et ipsa 

labem contraxisse primus perspexit Ursinus, qui magis illud minime ferendum 

ratus omissa particula locum persanasse sibi visus est. De sententia quidem 

recte. Quamquam superiora verba si intellectus nobis adfuerit dei re- 

gis ac principis n.ec per impias vagari suspicionum voluerimus 

insanias non plane eliminandum illud vocabulum, sed adiectivum aliquod sub- 

stituendum esse docent, quod quale fuerit subtili sane iudicio Oehlerus indagavit. 

Scribendum enim: meliusque ducere, his, quinimmo potius vagi$ in 

inscientiae finibus atqueignorantiaepcrmanere, quamsinedeo di- 

cerenihilfieri. Itaque Christiani melius ducunt se his, i. e. quibus post Christum 

natum (qui de loco quidem de quo disputatur controverso nihil aperuerit autreve- 

laverit) circumscripti sint fmibus teneri, ut certi sint humanae cognitionis fines, immo 

vel vagis illis inscientiae fmibus circumscribi , quibus anteeum genshumanafuerat, ut 

homines per suspiciones , iam post Christum natum impias et insanas , cogerentur va- 

gari, quam sine deo dicere nihil fieri, ut mala etiam cuncta voluntate eius intelligan- 

tur enasci (quae extrema verba ipsius Arnobi sunt II. 54). Quae subsequuntur verba 

vix dici potest quantas viris doctis turbas moverint, usquedum Orellius et Oehle- 

rus viam qua verum inveniretur monstraverunt ; quorum ille per voluntatem 

glossema ad explicanda verba sine deo adscriptum, hic cutn sequentibus ea esse 

coniungenda censet. Etenim universam sententiam pervoluntatem ut simul 

intellegatur et malis eum causas dare et miseriarum esse innume- 

rabilium conditorem pro glossa esse habendam tum orationis structura tum 

singula vocabula evincunt. Atque primum quidem haec ipsa sententia in capite 

antecedenti diligenter explanata satisque expositum est, quid illud sibi velit sine 

deo aliquid fieri; tum verba per voluntatem u t simul intellegatur fieri 

non potuit ut explicandi causa ab Arnobio adderentur, nisi si ea ipsa vox quae 

explicaretur , voluntatem dico, antecessisset; deinde dictio per voluntatem 

intellegitur interpretis stilum sapiens ( cf. Scholiast. Vergil. Muelleri ad Eclog. II. 1 . : 

per Corydonem hic Virgilius, per Alexim Alexander puer intellegi- 

tur) ab usu Arnobiano alienissima est. Quae cum ita sint, eiecta glossa e ca- 

pitis 54. verbis quae supra exscripsi petita, universum locum ita emendatum 

2 



— 10 — 

exhibeo: si intellectus nobis adfuerit dei regis ac principis nec 
per impias vagari suspicionum voluerimus insanias, respondea- 
mus necesse est, nescire nos ista nec quae nullis possent faculta- 
tibus compraehendi expetisse aliquando aut studuisse cognoscere, 
meliusque ducere, his, quinimmo potius vagis in inscientiae fini- 
busatque ignorantiae permanere, quam sine deo dicere nihil fieri. 

Sequitur locus I. 58: Sed ab indoctis hominibus et rudibus scripta 
sunt (quae de Christo narrantur) et idcirco non sunt facili audi- 
lionecredenda. Vide, ne magis haec fortiorcausa sit, curilla sint 
nullis coinquinata mendaciis, mente simplici prodita et ignara le- 
nociniis ampliare. Integra sine dubio codicis est scriptura, ut hic locus prae- 
ter ceteros Hildebrando iis adnumerandus sit visus, quibus particula comparativo 
adposita redundet. Faiso id quidem. Namque tantum abest ut magis cum com- 
parativo fortior sit coniungendum, ut universae sententiae additum sit. Ita enim 
licet simplicem orationem adsumta elocutione circumscribas : vide ne magis sit 
uthaec sit fortior causa, de quo dicendi genere disputavi supra pag. 4. Eius- 
dem generis est locus Vergilianus Ecl. I. 11: non equidem invideo, miror 
magis i. e. magis est ut mirer, et Stat. Achill. I. 140: sed longum (cod. 
Amplonian. si longum est) cuncta enumerare vetorque, trade magis, 
i. e. magis erit ut tradas. De qua dicendi ratione vereor ne ea qua adsolet 
diligentia Handius exposuisse videatur. Neque multum interest, utrum magis 
an potius his quidem et similibus locis legatur, ut Servius Vergilianum locum 
interpretetur : dicit se admirari potius quam invidere. Adiuvat eam 
quam posui explicationein usus particularum magis quam, quibus alterum non 
fuisse, alterum fuisse declaratur sive alterum prae altero nihili aut habendam aut 
habitum esse dicitur, de qua re legendus est Dietschius ad Sallust. Iug. 35.7. 
Etenim illud ipsum de quo disputamus magis ab hac ratione ita differt, ut altera 
quae in comparationem vocatur res non commemoretur, sed ex antecedentibus in- 
lelligatur. 

Admodum similia sunt quae IV. 30 leguntur : S e d n o n i s l a m s u s c e p i - 
mus in eo sermone quem facimus vel operulam vel voluntatem ut 
ostendamus et publicemus, quinam fuerint hi omnes (quos deos esse 
fmgitis.) Illud nobis propositumest ut, quoniam nos impios et 
irreligiosos vocatis, vos contra ... et deorum contenditis esse 
cultores, demonstrare atque in medio ponere, ab hominibus magis 
nullis ignominiosius eos tractari quam a vobis. Turbatum apparet et 
graviter adflictum locum. Nam ut anacoluthon condonandum sit scriptori, unum 
vel plura vocabula excidisse patet. Quamqui\m sententia plana est. Hoc dicit 
Arnobius: se nolle disputare de deorum originibus etcausis, sod, cum Chrisliani 
invligiosi a genlilibus dicanlur, qui sibi ipsi videantur castissimi deorum cullores, 
i«l a se ^lemonslratum iri, tantuin abesse ut illi piis deos animis colauU ut a 



- 11 — 

nullis hominibus ignominiosius dii Irnctentur quam ab illis. Quod consiliiuu iam 
ipso libronun suonun initio 1.2. professus fueral. Quippe hoc etiam loco magis 
ad universam senlontinm perlinet, ut inferior senlentiae pars comparetur cum su- 
poriori. Circumscri|)ta enim sententia haec est: magis est ul nemo vobis igno- 
miniosius deos traclol quam ut ingenui deorum cultores possitis praedicari. Vel, 
si vidolur, synonynuun vocabulum ])otius substitue : rem habebis expeditam, ut 
quo iure Orellius comparativos parlieula magis ,,more Arnobii" adposita am- 
plilicari dicere poluerit, Hildebrandus ab eius parlibus stare sustinuerit, ipsi viderint. 
Qunniquam reliquus est locus I. 29: ergone impiae religionis sumus 
a p u d v o s r e i , e t q u o d c a p u t r e r u m e t c o 1 u m e n ve n e r a b i 1 i b u s a d i - 
mus obsequiis, ut convicio utamur vestro, infausti et athei nun- 
cupamur? Et quis magis rectius horum feret invidiam nominum, 
quam qui alium prae hoc deum aut novit aut sciscitatur autcredit: 
De quo loco viris doctis eo minus dubitandum est visum, quod magis compa- 
rativo proxime praecedit, quemadmodum iit apud Apuleium (Metam. XI. 10. Hild.)? 
(sinistra manus) videbatur aequitati magis aptior quam dextera, qui 
locus huic Arnobiano etiam propterea similis est, quod, modo recte supra dispu- 
taverinu apud utrumque scriptorem praeter hos unos nullus invenitur locus, ubi 
de particuia illa sitne comparativo coniungenda possis ambigere. Quamquam de 
Apuleio res intacta erit relinquenda, donec liber ille vetustissimus Florentinus 
( rfj H. Keili Observatt. criticae in Catonis et Varronis libros de re rustica pag. 
11 sqq. ) de quo et Elmenhorstius et Lindenbrogius male ominata negligentia 
reltulerunt ( cf. Hildebrandi Prolegomena ad Apulei. I. pag. LXIX — LXXI) qu*> 
par est diligentia excussus fuerit. In locum autem Arnobianum glossam eius 
generis illatam putare possis, quibus in continuam scriptoris orationem admissis 
factum est ut Arnobius synonymis vocabulis dovr^ircog iuxta positis ab omni 
omnium scriptorum ratione recedere diu visus sit multisque cdhuc viris doctis 
videatur, de qua re diligenter et prudenti usus iudicio Hildebrandus disputavit 
(Praef. ad Arnob. pag. VI — IX), sollicitandus ille, ut tandem aliquando pro- 
missis stare et de singulis harum corruptelarum generibus quid censendum videa- 
tur exponere velit. At audio qui interpellent, volgatum et tritum vocabutum, sive 
magis fuit sive rectius, interpretatione nulla egere, ut vix fieri potuerit ut 
vel ipsorum glossatorum male sedula industria glossam adleverit. Qui vero II. 
58. et IV. 9 verbo ignorare adscripsit nescire, qui II. 75 perpetuis saecu- 
lis addidit infinitis, quiadvocesI.il* explicare, perferre, 1.63 malis, 
11.29 intrepidus, 11.78 ambigimus, III. 41 effunctorum, IV. 12 acci- 
dere, V. 39gestum, VII. 29 aperite temperare sibi non potuit quin has glossas 
adpingeret: dissolvere, sustinere, morbis, securus, dubitamus, 
mortuorum, fieri, factum, monstrate, eum quis tanta modestia fuisse 
putaverit ut alterutrum vocabulum vili notula sua adspergere vereretur? Sed 
hoc etiam loco magis non cum comparativo rectius, sed cum universa sen- 



— 12 — 

tentia esse coniungendum , modo diligentius in scriptoris verba inquisiveris , appa- 
rebit. Ergone , ridens scriptor interrogat , infausti atque athei convicio vestro 
appellamur, qui unum deum colentes innumeros quibus vos supplicatis deos 
despiciamus? At potius (vel magis i. e. quam ut haec crimina redarguamus) 
quaesiverim: quis rectius illorum nominum invidiam feret quam vos, qui alium 
prae hoc deum creditis? cf. Hand. Tursell. III. 557. 6. Atheos enim neque Chri- 
stianos neque gentiles iure dici licet, qui utrique esse divinum numen statuant; 
quod si alterutra pars hoc nomine notanda sit, rectius adversarios esse notandos 
adiirmat, qui vero deo fictitia numina substituere non erubescant. Solet autem 
Arnobius in respondendo, cum adversariorum argumenta reiciat, continuatis quodam- 
modo sentenliis copulativam particulam et adhibere, ubi alii scriptores at adver- 
sativo fere utuntur, ut recte Hildebrandus II. 72. III. 21 codicum lectiones re- 
stituerit, male Oehlerus VII. 20 at substituerit quem quae VII. 51 leguntur meliora 
docebunt. Ex exemplis quae sunt plurima satis habeo ea enotasse, quae huic 
loco sunt simillima: II. 43. IV. 21. V. 10. 42. VI. 3. 9. VII. 3. 4. 5. 16. 21. 28. 
Fuerunt quibus nonnullis locis Arnobium formis ecquis, ecquid, ecqui ditare 
placuerit. Velut has formas, ab hoc quidem scriptore alienas, male fecit Oehlerus 
quod I. 35. IV. 18 Arnobio obtrudere voluit; quamquam II. 30 recte genuinam 
lectionem revocavit. 

Ne tamen quld videar relicuisse, legitur VII. 18: an numquid alterius 
alteri (deo) minus gratior et iucundior sanguis est, alteri vero alte- 
rius voluptatem infundit et gaudium? Quo loco omnes, quod sciam, 
interpretes minus cum comparativo coniungendum clamant, ad quam sententiam 
probandam cum illud magis comparativis adpositum in auxilium vocant, tum 
praeter eum quem Handius (in Tursell. III. 620) adfert locum Celsianum VI. 
6. 29 ad Florum IV. 2. 47 provocant. At hoc quidem loco: sed nec minus 
admirabilior illius exitus belli ipsa verborum collocatio exitum belli com- 
parari docet cum bello ipso; beltum autem admirabilius fuisse exposuerat scriptor 
quam vuigo bella solerent esse; addit sed nec minus i. e. item admirabilior 
quam fieri solet illius belli fuit exitus. De loco autem Celsiano iam non 
dubitatur. Cum enim in antiquissimis editionibus recte legatur: quantoque 
minor generis huius impetus, tanto finis minus expeditus est, tum 
idem novissimus editor Darembergius ex optimis libris restituit. Iam ad locum 
Arnobianum redeo. Qui ut nunc quidem in libris et scriptis et editis legitur, ab 
ipsa sententia laborat. Solet enim Arnobius pronomine alter pro alio eoque di- 
verso uti (I. 34, VII. 9. 13 43 al. Eckstein ad Vossi Aristarch. pag. 918), ut 
hoc loco alii deo aliam hostiam probari dicat. Duae autem sunt sententiae partes: 
in altera alii aliud minus probari dixit, ut in altera alii aliud magis probari 
addendum esset. Atqui ipsum illud quod salva sententia deesse non potest desi- 
deratur, videlicet alii aliud maiorem voluptatem infundere, ut, qualis nunc qui- 
dem res est, corruptum locum esse pateat. lam vero vitium in priore sententiae 



— 13 — 

parle lalcre inde perspicuum est, quod ipsum illud de quo dispulatur minus 
euin compnrativo praeter liunc locum in literis latinis non legitur. Atque praesto est 
facillima nisi fallor medela. Ita cnim res se hal)et: in codice archetypo, in quo 
seribendo notas fuisse adhibitas ex iis quae infra adfcrentur exemplis apparebit, 
librarius hoc compendio usus fuisse videtur: alteri mun^is gratior, qua nota 
neglecla (id quod saepe factum esse postea exemplis probabo) is qui Parisinum 
codicem exaravit prono errore (nam inter munis et minus in libris manu- 
scriptis non multum interest) bona iide pro illo hoc substiluit, ut iam universus 
locus ita restiluendus sit: annumquid alterius alteri muneris gratior et 
iucundior sanguis est, alleri vero alterius voluptatem infundit 
et gaudium? Munus hostia est deo oblata. 

Tandem aliquando post mullos variosque errores quos vereor ut effugere possint 
quicunque huic scriptori, quo nullus in latinis quidem literis est corruptior, emen- 
dando operam dare volent, unde exii eo redeo. Iam enim iis quae supra disputavi 
satis probari puto, illud de quo agitur magis saepe ita ab Arnobio usurpari, ut 
res in eomparalionem vocanda e praecedenti sententia cogitatione supplenda sit, 
unde factum est, ut vel ipsi scriptores latini, quid inter utramque particulam 
intersit minus curantes, magis et potius nonnunquam perinde haberi adfirment, 
posteriores autem scriptores altero alterius loco uti re vera soleant. Velut Ser- 
vius (ad Vergil. Aen. VI. 609): Urbanotamen hoc displicet et dicit 
rarum esse hoc magisque contrarium. Non ita Arnobius, qui non plane 
reiecta altera sentenlia alteram modo magis valere dicit, ut a bonorum scriptorum 
usu hac quidem in re discessisse non sit dicendus. Qualis is est locus, quem 
primum huius disputationis esse volui, I. 2. In quo loco impietatis crimen a 
Christianis removeri Hildebrandus recte perspexit, quamquam quae subsequunlur 
verba Arnobinna: illiipsi reperiantur criminis istius rei non ipsum im- 
pietatis crimen dicunt, sed id crimen, quod nonnulli qui se plurimum sapere 
crederent(L l.)in Christianos coniecerant , videlicet ex quo Christianum nomen in 
terris esse coepisset, tot tantaque generi humano imposita esse mala mundumque 
aberrasse a legibus suis. Etenim cum in iis quae subsequuntur hoc crimen solum 
respicit, tum ne gentiles quidem atheos dicit (de qua re conferenda sunt quae 
ad locum 1.29 pag, 12. disputavi) et mala ista unde sint se nescire ingenue 
fatetur (11.55). (Juamquam III. 11 et V. 31 ipsos gentiles miseriarum omnium 
causam esse adfirmat, quod cave ne falso interpreteris : qui enim nullos esse deos 
sibi persuasisset, eumne re vera deorum gentilium ira illa fieri putasse , quos ipse 
aut a suis cultoribus aut a Christianis offensionum furialium causas ac- 
cipere alio loco praefracte ( V. 15.) negaret? Immo quam absurda sint gentilium 
de diis placita expositurus iam ponit esse deos quales a cultoribus suis esse di- 
cantur, qui si sint, iieri non posse quin iniuriarum sibi ab iilis illatarum ira exar- 
descentes mala illa humanis rebus immiltant. Atque universa disputatio quo spectet 
breviter complectens, slatim ab inilio libri sui quid cogitet eloquitur: tantum 



— 14 — 

abest, inquit, ut impii nos simus, ul, si sint dii quorum vos proiitemini esse cul- 
tores, vos ipsi eorum iram innumeraque illa mala concitasse sitis dicendi quibus 
res humanae premuntur. Utrumque Arnobius pro sua fide negat; si autern al- 
terum, i. e. mala a diis immitti hominibus, ex adversariorum persuasione fieri 
possit, magis hoc esse quam illud demonstraturus est. Restat ut de inusitata 
verborum collocatione magis sed illi ipsi reperiantur pauca addantur. In 
qua re Arnobius multum sane a bonorum scriptorum usu recedit ut, qui fere 
posteriorum temporum mos est, ad poetas proxime accedere videatur. Omissis 
igitur locis, quibus aliae particulae apud Arnobium conlra oplimorum scriptorum 
usum postponuntur , ipsius particulae sed postpositae exempla adferam. Ex qui- 
bus Hildebrando haec accepta refero: I. 53: maledicta ... nihil ei noci- 
tura qui fecit, periculum adlatura sed vobis; V. 34: quae ... ipsis 
ab historicis sensa sunt, nec per voces proprias, significationibus 
sed a 1 i i s e x p 1 i c a t a ; VI. 12: c u m p i 1 e o V u 1 c a n u s e t m a 1 1 e o , m a n u 
liber sed dextera, quibus addendus est locus VI. 21 : Dionysius ille sed 
iunior, quem recle Hildebrandus, male Oehlerus interpunxerunt. 



Iam exemplis nonnullis restat ut comprobetur, librarius codicis Par. (nam 
Bruxellensem qui inde exscriptus est non moror) notas quae in codice ar- 
chetypo fuerunt quam non intellexerit , unde innumeras corruptelas ortas esse 
contendi. 

Legitur in cod. Par. I. 2: ipsi homines denique, quos per inhabita- 
biles oras terrae sparsit prima incipiensque nativitas, non matri- 
monia copulant nuptiarum solemnibus iustis? Ubi cum viri docti homines 
in inhabitabilibus terrae partibus habitantes matrimoniaque iungentes ferri non 
posse facile intellexissent, vix dici potest quam misere se torserint, ut ipsum illud 
quod inhabitabile est habitabile esse demonstrarent. Etenim Heraldus „inhabi- 
tabiles", ait, „pro simplici habitabiles, ut inhabitare pro habitare", 
cui, si ita appellare licet, explicationi Oehlerus subscripsit, Orellius (in Appendice 
pag. 4.) ex ipso Arnobio (VII. 47 Or. VII. 50. Hild. et Oehl.) alterum eumque 
corruptissimum locum , scilicet quo res absurdissima probaretur, adscripsit, satis 
ille ab Hildebrando notatus (pag. 8, quo tamen loco quae de codice leguntur, 
corrigas secundum ea quae pag. 504 adferuntur). Verum enim vero inhabi- 
tandi verbum nisi uno loco apud Arnobium non invenitur, qui locus est VI. 17: 
eos veneramur, quos dedicatio infert sacra et fabrilibus efficit 
inhabitare simulacris, ubi t e r t i u m cum hoc verbo coniungi casum patet. 
Quid? quod II. 20 ipsa vox habitabilis invenitur, ut quae causa scriptorem 
movere potuerit, ut allero loco ambiguo illo vocabulo, quod in lileris latinis illa 



— 15 — 

quidem nolione nusquam legilur, uti maluerit verear ut quisquam mecum excogilel. 
Quae cum ita stnt, male fecerunl lexicographi quod, perversum interpretum Ar- 
nobianorum iiulicium seeuti, vocalmlum in ha bi labilis de loco qui habitari 
possit interpretati sunl. (hiamquam audiendus videlur Hildebrandus, qui huic 
vocabulo propter additam voculam in significalionem quandam inlensivam in ad- 
notalionibus cum ad eum de quo dispulatur locum, tum ad II. 59 pag. 214, tum 
ad Apulei Metam. I. 16. pag. 52 adscriptis nescio quomodo vindicare sustinuit, 
seductus ille. ul videtur, falsa vetcrum quorundam grammalicorum auctoritate, 
de qua conferendus est Gossravius ad Vergil. Aen. VI. 810% De Elmenhorsti 
enim Indice Apuleiano (s. v. immerito), ad quem provocare Ilildebrandus non 
erubuil, praestat silere, ubi ne locos quidem quibus miracula sua substruxit ille 
doctus homo addere voluit, qui tamen qua sint vi et auctoritate inde, puto, ap- 
parebit quod vocabulo infibula vocem fibula intendi ait, cum apud Tertul- 
lianum, cuius vocabulum esse insimulatur, legatur (de Pallio 1 ): in fibulae 
morsu humeris acquiescebat, quodque quam praeterea adfert vox inacus 
nulla omnino est, ut, cum apud eundem Tertullianum hocce monstrum inveniri 
adiirmet, haud sciam an illud inaccusatus, quod legitur Apolog. 57, ad Nat. I. 2, 
ridiculum sane Elmenhorsti errorem effecerit. Reliqua autem exempla securus 
omitto, nulli modice docto homini errorem incussura. ()uid? quod singulari quo- 
dam casu accidit, ut ipsum illud immerito, quod tot tantosque errores genuisse 
videtur, Hildebrandus in altera Apulei editione conlrario suo merito loco cedere 
iusserit. Sed ad Arnobium redeamus. Oras quas dicit non zonas esse inde 
apparet, quod consentiens antiquorum hominum iudicium duas esse ponit zonas 
habitabiles, quarum altera sit ea quam nos incolimus, altera australis, ignota 
no bis (Cicer. Tusc. I, 28. 68). Atqui in altera eaque ignota matrimonia co- 
pulari quomodo Arnobius ilixerit? Quodsi de zonis ageretur, oportebat eum de 
una, non de duabus oris verba facere; quippe unam noverat. Cum Posidonio 
autem, qui solus quattuor zonas habitabiles statuisse perhibetur (cf. Forbigeri 
Geograph. antiq. I. pag. 544) hunc scriptorem facere quis sibi persuaserit? Unde 
oras de partibus rfjg oixovti£v\]s dictas esse perspicuum est, quae apud antiquos 
homines fere sunt tres, Europa Asia Africa (cf. Creuzer ad Hecataeum Miles. 
pag 38 sqq. ) Quae cum ita sint, sic locum corruptum emendo: ipsi homines 
denique, quos per tres habitabiles oras terrae sparsit prima inci- 
piensque nativitas etc. Scriptum enim erat in codice archetypo: quos per 
UI (i. e. tres) habitabiles oras terrae, quo numero male lecto pejusque eo 
quod subesse videbatur cum insequenti vocabulo coniuncto codicis Parisini error 
natus est. Idem error conspicuus est in Servio Burmanniano (ad Vergil. Eclog. 
II. 1), apud quem cum male legatur nam Virgilius dicitur in pueros ha- 
buisse alium amorem, recte scholiastes Bernensis Muelleri exhibet: nam 
Virgilius dicitur tres pueros habuisse in tali amore (cf. Programma 
gymn. Rudolph. anni 1847 pag. 9). 



— 16 — 

Simillimum est mendum VII. 39 : 1 u d i s deinde interminatis p r o f 1 i g a - 
tisque curriculis non multi post temporis spatium civitatem oc- 
coepisse pestilentia vastari. Ubi quae Hildebrandus adfert ad probandum, i n - 
terminatis idem esse quod terminatis, nauci sunt neque illud vocabulum praeter 
hunc locum nisi plane contraria notione usquam invenitur. Reliqui editores praeter 
Oehlerum, cui cum Hildebrando codicum lectio probatur ,ludis deinde iamtermi- 
natis emendasse sibi visi sunt, male; quippe ipsum illud quod substituerunt iam 
propter ludos profligatos (de quo verbo consulendi sunt Gellius XV. 5, Heer- 
wageu ad Liv. XXI. 40. 11 , Osenbrueggen ad Cic. pro Rosc. Amer. 13. 38) locum 
non habet Erroris origo dittographia est , quam in codice archetypo cum librarius 
cod. Par. invenisset hanc: dein dein terminatis, male iunctis verbis locum cor- 
rupit Sublato enim altero dein genuina lectio prodibit : , ludis dein terminatis. 

Neque minus aperta res est I. 3, ubi Arnobius illud crimen defendit, quo 
gentiles quaecunque mala genus humanum oppressissent , ea a diis odio Christia- 
norum flagrantibus terrae immissa esse adfirmabant Namque ante quam Chri- 
stiani in terris esse coepissent, antiquos homines nomina illarum pestium novisse, 
id quod quomodo fieri potuisse, nisi ipsae res his appellationibus signatae ante 
Christianae fidei tempora fuissent? Pestilentiam, pergit, grandines qua 
potuit (antiquitas) natione signare aut inter suas voces, quibus oratio 
explicabatur, adsumere? Quae verba haud dubie corrupta omnes editores 
ita emendaverunt, ut aut notione aut ratione substituerent Illud quidem 
cur ferri non possit, bene Hildebrandus exposuit; quamquam inconsiderate alterum 
ratione tuetur, in qua re pedissequum habuit Oehlerum. Etenim cum signare 
nude positum pro nomine signare non dici recte perspexisset, quamvis a 
vero inveniendo proxime abesset, „optime tamen illud verbum intelligi" consolatur, 
a qua temeraria sane disputandi ratione abstinuisset, credo, si in usum Arno- 
bianum diligentius maluisset inquirere. Apud quem III. 31 legitur: liquoris 
obtentio nominis huius appellatione signatur, III. 39: divos hac 
praedicant appellatione signari, V. 42: evirati corporis nuncupa- 
tione signatus, VII. 33: ex numinum appellatioiie signari. Ergo ut 
„optime" illud signare per se intelligatur , Arnobius quidem ipse ne hoc loco 
ita intelligatur vetat Quid plura? In codice archetypo scriptum fuit natione, 
qua nota cum vocabulum nominatione designari is qui cod. Par. scripsit non 
intellexisset , ad nostra usque tempora falsum illud vocabulum n a t i o n e fluxit 
Quae cum ita sint, restitue: pestilentiam grandines qua potuit nomina- 
tione signare e. q. s. 

Eiusdem generis est VII. 43: inoboeda cessatio ubi cum Meursius codicis 
archetypi compendium inoboeda a librario cod. Par. male intelleclum innu- 
ditae et improbae voci inoboeda originem dedissebene docuisset, Orellius tamcn. 
Hildebrandus, Oehlerus lexicographique huius aetatis Salmasio (ad Solin. pag. 24) 
aures praebere maluerunt, ut iam in libris Arnobianis et in lcxicis novissimis illud 



— 17 — 

neqiiam vocabulum legenlium admirationem moveat et risum. Legendum cum 
Meursio: in oboedientia cessatio. (cf. A. Fleckeiseni Fiinfzig Arlikel pag. 22). 

1. 13. legitur: Christianorum, inquiunt, causa mala omnia dii erunt 
et interitus comparatur ab superis frugibus. Ita quidem a prima 
manu cod. Par., a sccunda emendatrice dii ferunt, quod plurimi editores rece- 
perunt; Oehlerus inferunt suo Marte. At in codice archetypo scriptum fuisse 
videtur eruut, unde neglecta lineola superinducta codicis illud erunt fluxit, quae 
vox cum sensu careret, manus illa emendatrix ferunt superscripsit. Emenda: 
mala omnia dii eruunt. Ante Christianos enim nulla in terris fuisse mala 
gentiles insimulant, Christianorum demum causa illas pestes esse erutas. Quippe 
eruere est latentem aliquam rem in medium proferre, quae verba fere sunt 
Bentlei ad Horat. Serm. I. 4. 25. Sic etiam Apuleius Metam. VII. 13 pag. 470 
Oud. 571 Hild.: totis ergo prolatis erutisque rebus; cf. Arnob. II. 75. 
V. 5, Burmann ad Petron. 33 pag. 178. 

I. 36: Indigetes illi, qui flumen repunt et in alveis Numici cum 
ranis et pisciculis degunt. Ita cod. et editiones ad unum omnes. At quis 
unquam audivit, rependi verbum construi cum quarto casu? Quam singularem 
sane constructionem Hildebrandus ex analogia verborum motum signiticantium 
defendi ratus egregie fallitur neque assis sunt quae ad probandum hoc desperatum 
iudicium adfert. Quid praeterea est hoc: repere flumen? Ex Hildebrandi qui- 
dem sententia eius est, qui in Numico uliginoso et arundine contecto lente et 
cessim natat. Iam vide quam inconsiderate rem suam agat. Quippe verba mo- 
tum significantia ita cum solo quarto casu iunguntur, ut ad aliquem locum acce- 
datur; Aeneam autem in flumine facit natantem. Accedit quod is qui cum ranis 
et piscibus vitam agere dicitur, in imo flumine versetur vel undis obrutus sit 
necesse est, minime vero summae aquae innatet. Denique fama fert, Aeneam 
post pugnam cum Mezentio Tuscorum rege commissam nusquam comparuisse 
et Numici fluminis gurgite haustum esse putatum (Schol. Veron. ad Vergil. 
Aen. I. 259 pag. 83 Keil). Quam fabulam ab Arnobio irrideri bene perspexit Prel- 
lerus (Mythol. Rom. pag. 83 et 84), ut Aeneas non casu quodam perisse, sed 
hostibus pugnaeque elapsus undas fluminis subrepsisse dicatur, ubi cum ranis et 
pisciculis vitam deo Indigete dignissimam degeret. Quae cum ita sint, me au- • 
ctore emendabis: Indigetes illi, qui flumen irrepunt e. q. s. Error inde 
natus est, quod librarius codicis archetypi notam 'repunt non intellexit. Ver- 
bum autem irrepere apud Arnobium absolute, ut dicunt, fere positum legitur 
(cf. II. 65. III. 18. VI. 20. VII. 47), uno loco translate cum praepositione in con- 
iungitur (V. 29: in animum). Apuleius autem cum quarto casu coniungere solet, 
de qua re vide Oudendorpium ad Metam. VII. 1 pag. 448. 

VI. 14: Ita iste non error est, non, ut proprie dicatur, amentia, 
deum credere quem tute ipse formaris, supplicare tremibundum 
fabricatae ab te rei et, cum scias et certus sis tui esse operis et 

3 



— 18 — 

digitorum partem, pronum infaciem ruere etc? Exhibui cod. lectionem; 
partum cum Ursino et Meursio Hildebrandus et Oehlerus, artem reliqui malue- 
runt. Nihil omnino mutandum censeo , modo compendio adhibito in codice arche- 
typo sic exaratum fuisse statueris: |>artem, quo compendio neglecto librarius cod. 
Par. partem scripserit. Restituenda pristina et unice vera scriptura: per artem. 
Simillimus est locus Lactanti quem Arnobio usum esse magistro constat in Div. 
Instit. IV. 1 2: coeperunt enim relicto parente et constitutore deo 
insensibilia digitorum suorum figmenta venerari; cf. etiam eiusdem 
libri II. 2. 11 et 12. 

VII. 23: Ita nihil prodest promereri velle per hostias deos 
laevos, cuiri, sive illud feceris sive contra non feceris, agant suam 
naturam et ad ea quae facti sunt ingenitis legibus et quadam neces- 
sitate ducantur. Quae cod. verba qui emendasse sibi adhuc visi sunt, futi- 
lissimis commentis fere in peius corrupisse videntur. Solus Heraldus sanum 
locum esse opinatur: verba enim ad ea quae facti sunt hellenismum sapere 
idemque esse atque noog a syevr^rioap quae quidem expiicandi ratio ne digna 
quidem est quam refutes. Canteri ad ea quae fati sunt recte explosit Orel- 
lius (in Appendice pag. 72). Qui quae ipse proposuit ad ea ad quae facti sunt 
quamvis reliquorum virorum doctorum commentis longe praeferenda putem, tamen 
scriptoris sententiae, ut infra docebitur, non plane respondent. Multo infelicior 
Hildebrandi coniectura est, quae praeterea ipsas sermonis latini leges violet. Vult 
autem ad ea quo facti sunt, utquo „insolita ratione" dictum sit pro ad quae, 
ad quam rem sane quam insolenlissimam probandam ineptissima adferuntur exempla ; 
quippe quo de locis, ad quae quis movetur, dici docendi non eramus, docendi 
eramus de consilio illud dici posse quo quis creatus sit, id quod vereor ut 
possit fieri. Oehlerus ad ea quia facti sunt coniecit, ut verba ad ea tam 
pertineant ad facti sunt quam ad ducantur, quam quidem constructionem 
^breviloquentiam stili Arnobiani" praedicat. Quae cuiusmodi sit me quidem nescire 
libere profiteor qui, cum multae sint Arnobiani sermonis , ut illa est aetas , virtutes, 
tantum abest ut breviloquentiae Arnobianae aut volam adhuc invenerim aut ve- 
stigium, ut multorum verborum hominem putare soleam. Locus aulem IV. 22, quem 
istius breviloquentiae exemplum esse vult, ita est comparatus, ut apertam quam lau- 
dat Oehlerus elegantiam solus adhflc sensisse videatur, reliqui editores , quorum in- 
dicio subscribo, in verbis ex Leda et eodem (Iove) Dioscoris nomen est 
nonnulla intercidisse statuant. Sed ut Arnobius illa constructione usus sit , neque verba 
illa ad ea habent quo referantur et universi loci sententia mendum non in eo 
vocabulo latere demonstrat in quo hucusque viri docti offenderunt. Est autem 
haec: parce hostiis et muneribus tuis, quibus malignum et atrocem dei ad no- 
cendum proni animum desperandum est fore ut propitium tibi et lenem reddas; 
nam ut vipera vel scorpio, etiamsi blanditiis mulceas, tamen facient quae facere 
ingenita naturae suae vi iubenlur, ita malignus etiam, quem dicis, deus,contra 



— 11) — 

naturam suam agere nequit, ut, quamvis splendidissimis muneribus eius animum 
placaveris, tamen facturus sit ad quae ingenita invictaque quadam naturae suae 
necessitale oogitur. Videlicet iratum Ln praesens quidem deum esse non nescit 
is qui munera sua offert, offert autem, ne ille in futurum irascatur, ut iam docen- 
dus sit, frustra peritura munera sua, quippe deum facturum quae non facere non 
possit. Quid plura? ipsa sententia fulurum aliquod tempus poscit, non praesens. 
Quod futurum lenissima mcdela loco Arnobiano vindicatur. Ita enim res, puto, 
se habet: In codice archelypo cum legerctur: ad ea quae fact'i sunt, is qui cod. 
Par. exaravit bona lide exscripsit quidem, male tamen neglexit notulam illam super- 
scriptam. Ouamquam praeterea etiam est quod ferri nequeat. Quid enim est illud 
suam agere naturam? In quibus verbis nullum miror offendisse interpretum. 
Intercidil praepositio. Quippe cum in codice archetypo legeretur agant scd'm 
suam naturam, librarius cod. Par. alterum vocabulum, sive quod insequenti si- 
millimum est sive quod scripturae compendium non intellexit, omisisse videtur. 
Iam ita emendatum liabebis locum: ita nihil prodest promereri velle per 
hostias deos laevos, cum, sive illud feceris sive contra non fece- 
ris, agant [secundum] suam naturam et ad ea quae facturi sunt 
ingenitis legibus et quadam necessitate ducantur. 

Sed iam finis huic disputationi imponendus est. Quae restat commentationis 
pars de lacunis et glossematis in aliud tempus reservabitur. 



Tractantur in hoc libello hi loc 



Arnobius 



4"et- 


im. I. 16 


pag 


.15. 








Arnc-bius 




. III. 


21 pag 


12. 




XI. 10 


>> 


11. 












IV. 


18 „ 


12. 


I 


2 in. 


>> 


2., 13. 


et 


14. 








IV. 


30 „ 


10 et 11. 


I. 


2 med. 


)) 


14. et 15. 










VI. 


14 „ 


17 et 18. 


i. 


3 


>) 


16. 












VI. 


21 „ 


18. 


I. 


13 


>} 


17. 












VII. 


18 „ 


12 et 13. 


I. 


35 


>) 


12. 












VII. 


20 „ 


12. 


I. 


36 


)) 


17. 












vn. 


23 „ 


18 et 19 


I. 


58 


)) 


10. 












vn. 


39 „ 


16. 


II. 


7 


)) 


4 — G. 












VII. 


43 „ 


16 et 17. 


II. 


28 


)> 


4. 








Celsus 




VI. 


6. 29 „ 


12. 


II. 


30 


>) 


12. 








Florus 




rv. 


2. 47 „ 


12. 


II. 


55 in. 


)) 


6 — 10. 








Serv. ad Verg. 


Ecl. 


ii. 


1 » 


15. 


11. 


55 med. 


)) 


7. 








Stat. Achill. 




i. 


140 „ 


10. 


II. 


72 


>> 


12. 








Vergil. Ecl. 




i. 


11 „ 


10. 








Errata. 


Pag. 1 v. 


1 


lege a u t u in n a 1 i u m 




















7 „ 


21 


„ adquiescant. 




















11 ,, 


13 


,, credit? 




















11 n 


15 


„ fMfitam. XT. 10 


Hild 


.): 







Zdinlnadyvidytetv 



A. Cljnmik fces (&r)mnaf%nm*. 

ffla$ ©d)uljal)r 1862/63 rourbe ttt bcm ©nmnaftum uttb ber fteatfd)ute am 28. %px\\ mit 
bem 6ittenfejte unter einer fo jafytreidmt tbeilttafjme ber fjobett 23ef)brbett, ber ©otttter be$ 
©timnaftumS unb eineg gebilbetctt SflublicumS begottnen, baf? bie $dumlid)feitett ber erften uttb 
jmeiten Slaffe, bie ut berartigen $efttitt)feitett bettu^t roerbett, bie 3af)t tticfjt faffen fottttte, unb 
roir e$ red)t febr beftagtett, ba§ roir ttid)t einen bcfonbern ©aal fiir bie $efttid)feitett beft£en, 
melcbcr ben £beitncf)tttem , memt aud) fcine 23equemtid)feiten barbietet, bodf) roenigftenS nid)t burd) 
bte (mge beS JHaume^ tdftia roirb. gttr bie 3of)l ber 6d)uter ift i>a$ 3immer ber erften (Sfaffe ju 
gro§ , fur bergleid)ett $eierfitt)feiteit aud) in feiner $erbinbutig mit ber 9idumlicf)feit bcr 6ecuttba 
gu ftein. (£3 fprad) bci bem «Sittettfefte ber SMrector iiber bie (£inritt)tung be3 ©timttafiumg unb 
ber 0iealfct)ule unb tbetlte einc 23ettrtf)eifung ber roiffenfd)aftlitt)en Ceifrungett uttb beg fttttid)ett 
$err)attett3 beibcr oereittigtett 9tnftalten mit. £)er 9Ibiturient #ugo ^teift fprad) tiber ben 6aj$ 
„iibi bene, ibi patria," unb ber 9Ibituriettt (£buarb $ifd)er trug fctbftoerfafjte 23crfe jum 5tbftt)ieb 
ubcr \>a$ £bema oor: „ of)ite ©efe£ feine greif)eit. " 2)ie fiirftlid)e (kapette fiibrte etttige 2Jcujtf* 
ftiicfe auf, uttb au bie ©d)itter, roeftt)e ftd) im oorfjer ger)eut>eu 3af)re burd) guteS fttttid)e3 $er* 
baftett au3gejeid)net batten, rourbett in 53iicr)ern beftebettbe ^reifje oertfjeilt. 2Im 29. 91pril rourben 
bie tteu aufgettommenett <Sd)itler oott bem SMrector bctt Cebrertt oorgefteflt, fte rourbett mit bcm 
©tunbenpfane u. f. ro. befattnt gemadjt, uttb bann begantt ber eigentlid)e Unterrid)t. 

2)a3 Xurttett begann am 5. $cai auf offenem £uriiplaj3e , unb obgleid) roegen ungiittfiigett 
2Bettcr3, baZ oft att bett £urntagett unb in bett £urnftunbett eintrat, unb roegett attbcrer Um* 
jtortbe f)duftg ttid)t geturttt rottrbe, fo jeigtett fcoct) bie <5d)iiter bei bem am 18. Dctober abge* 
ijaltenett Surnfefte unb SBetttttrnen eine anerfcttnen^roertbe ©eroattbtr/eit uttb ftraft, fo ba§ 5 ^reijje 
erbatten fonnten, bett erjtctt ber ^rimaner unb $orturner ^ricbrid) ^arl Sieroff auS Ceutcnberg. 
SDie 2Baffenitbttngen unterbliebett itt biefcnt ^abre, unb ber r»on oietett ©tt)iilern benu^te 6d)roimm= 
unterrid)t in ber mifitdrifd)en 33abeanftalt Ijdrte fd)on am 28. 5Iugttft auf. 5)a^ Surnett in ber 
5Rdumfid)fett ber erften &taffe bcgantt am 13. 9toDcmber, inbem ^reiiibungen , Ucbungcn ott bett 
S3arren, bem ffled unb bem Sottigirpferbe oorgenommen rourbett , att bertett ftd) anfang^ dtterc 
uttb jiittgere Scbiifer, ntfe^t ttur bie erfteren betf)eitigten. 

3)er gcfe^tid)c 9tU(Sflug ber £efyrer uttb 6d)iifer itt bie Umgegcttb fonb an bcm 12. 3ufi 
fratt unb erftredte ftd) iiber bett ©reifenjtein , JBfanfenburg unb ben ©d)roarjburger ^of im 
6d)roarsatbafc, roo ^aft gemad)t uttb eittjcttte QIbfted)er untemommcn rourbctt. SDa^ SBctter mar 
ben gro§ten X^eil be^ £age3 ungiinfiig, aber atte 2et)rer bi$ ouf jroci betbeiligten ftd) ott bcm 
QUtSfluge. ^itt gro§crcr 91tt3flug mit ben Oteolfd)ulern §ur $enntttijmal)me ber inbujtriettett 
©egettbett fonttte au3 oerfd)icbenett ©ritnbcn nid)t ftattftnbcn. 

5Im 25. 9J?ai unb 16. 9?ooember gingctt fiefjrcr unb 6d)iiler ntfammcn §um Ijeitigctt 5lbettb* 
mal)te, ttad)bem an bem Xagc oorf)cr eine 33orbcrcitung auf bicfc §eicrtid)feit ftattgefunbcn l>atte. 



— 21 — 

£ic ^futgfifcricn baucrtcn oom 7. bii jnin 14. 3uni, t>ie 6ontmerfcricn oom 3. bi$ $um 
30. Oluguft tinb jmat in b<ip IKcifc, ba§ Mc 6d)iiler bcr bcibcn untcrftcn (Slajfen unb au$ bcn 
mittlcrn Slaffcn mcr baju gctiejgt mar, in ben crften oier$et)n Sormittagen unter 9Iufftd)t ber 
£crren Cberlebrcr «yorcbev ttnb ^rofcffor SlncmiiHcr in t>tn Glaffen arbeiteten. 9?ad)bcm am 29. 
unb 30. 6eptcinbcr unb am 1. Dctobcr bic fdinmtlid)eit Glaffen be$ ©nmnaftumS unb ber 9teat= 
fd)ttlc in ©cgcnroarf bcr Cchrcr gepriift unb ifmcn am 1. Dctobcv tfjrc (Eenfttrcn mitgctfjcilt 
morben maren, teaanncn am 2. Dctobcr bic £crbftfcrien unb baucvten bi3 ju bem funfjcbntcn. 

£a bic im 3al)vc 1838 aufgcftefltcn 6d)ulgcfc)$c ocrgriffcn roarcn, fo rourbcn fte einev 2)ura> 
fidrt unb ciucv ben gcgcinvdrtigcu $crf)dltniffcn gcmagcn Umarbeitung untcrroorfcn unb erbielten 
am 8. October 1862 untcv bem £itcl „ Skifungen fiiv bie 6d)itlcr be$ ©nmnajutmS unb ber 
iHealfdutlc u bic 23eftatigung bcr £ol)cn 23cf)6rbc. 

Qlm 6. ??ooembcr nuirbe ber ©eburtstag bcS 2)urd)Iaud)tigften $itrften burd) ©ebct fttr ba$ 
2£ohlcra,encn ^odibeffclbcn unb burd) rcligiofe ©efdnge gefeicrt. 6crcnifftmu$ fjatte bie ©nabc, 
an bicfcm lage bcn 3)ivcctor bc$ GtymnaftumS jum Dberfcbulratf) unb ben «perm ^rofeffor unb 
(ionftftovial = \H(fc|Tov ituid)tev §um 6d)ttlratl) ju erncnncn, fitv roeld)cn 23croei$ £6cf)fter 3ufrieben* 
l)eit id) tjierntit mcincn untcvttjdnigfteit 2)anf auSfpredje. 

21 m 10. ftooembcr l)ieltctt roiv jur jjcid oon 2utf)er3 ©ebtirt^tagc cinen fflebeact ab, bet 
rocld)etn bcr Qu)innaftald)or mebrerc cntforcd)cnbe 6ingfiucfe auffitt)rte, ber ^rimaner ^ftar 2tnton 
gcrbtnanb Qlbolf fiidjtcnbetbt au3 ^onigfce iiber bie 33ebingungen unb 23cf6rberung3mittel ber 
JHcformation fpvad), $arl #ugo gvobcl au3 6iabtilm abcv eine Gfjaraftcrtftif ber IMnner gab, 
burd) roelcbe Sutfjer in feiner reformatorifd)cn ^bdtigfeit unterfiii£t rourbc. 

$m 18. ttnb 19. 2)ecember fanb bie oierteljdf)rlid)e (Eenfur bcr 6d)itfer be3 ©mnnaftttm^ 
unb bcr ftealfdjulc fiatt, unb am 20. rottrbe bte 6ommcr'fd)e ^cbcfeicrlicbfeit jum 97. Wlak 
bcgangcn. £)er SDircctor fjatte ju bcrfelbcn burd) cin ^rogramnt : emendationes Platonicae , SScrbcjfc* 
rtingcn nt ^latone 3)ialog ^riton cntbaltcnb , cingelaben. 3)er ^rimancr ©iintfjer [Rubolf ^einricf) 
Sco au$ JRubolftabt fprad) itber ben Sajj 6MJiflct8: „3mmer ftrcbe §um ©anjen, unb fannft bu 
felbcr fcin ©anjcS bilbcn, aU bicnenbc^ ©lieb fdilie§ an ein ©anjc^ bid) an." 2)er 6ecunbancr 
Submig Qlttguft 261c au^ 9teul)aug ftclltc . ben flampf ^crmann^ unb ber ©bcru^fer gegcn bic 
IRomcr bar, unb gricbricb ^lugttft O^cinbolb «Eontag au^ ©cicr^tljal fd)ilbcrte ben gerocrbartigcn 
^unftbctricb bcr <5taMt i)eutfd)lanb^ im 16. Satjrfjunbcrt, fecb^ 6ct)iilcr befonber^ ber untcvu 
dlaffen tvugen ©cbid)te oov, unb bev ©mnnaftala^or fang metjrere 3Wotetten. 2lucb biefc %ti$X£ 
lid)feit mav jaf)Iveicb befud)t, namentlid) roav fte buvd) bie ©egenroavt be^ £>uvd)laud)tigften «Prinjcn 
5Ibolf, be^ ^errn ©efjeimcrat&S oon 23ertrab, ©rce(ten§, be^ ^errn ginanjprafibcntcn oon ^etcl- 
I)obt unb be$ ^crrn ©c^cimcn [Rcgicrung^rat^cg oon 33amberg geebrt. 

Srfreulicb ift cS, ba§ aud) tn bicfem 3a^re bie «^of)c $8cf)6rbe atlen biltigen tm Sntcrcffc 
unferer ^tnftalten gcftetltcn ^lntrdgen attf bie bereitmitligfte SBcifc entgcgcngefommen tft^ 

B. gtfatx. 

Untcr bcn £ef)rern tft nur infofern etne SScranbcrung eingctretcn, aU £err Dr. ^onrab 
Scrmcfjren , meld)cr oon $cid)aeli$ 1861 an a!« £auptlef)rer bcr brittc ©tjmnaftalclaffe orooiforifd) 
tbdtig roar, ju SWia^aclid 1862 abgtng, uub feine 6teUe bem £crrn Dr. 5Ilbert Sinbner auS 
6tabtfulja, Serfaffer oon Cothurnus Sophocleus ( Berlin. Vogel. 1860), jule^t aU Cefjrer ber 
ncuern 6prad)en an ber ffiealfcf)ule ju 6permberg t^dtig , iibcrtragen rourbe. 2)ic ^errcn ^rofeffor 
^egcneburger, Oberlef)rer Dr. ^orcber unb ©r)mnaftalfnt(f$lef)rer 3a^n , roela^en bcrcita am ©nbe 
be^ oorigcn 3af)rc« eine @ef)alt$erbof)ung ^u X^eil geroorben mar, cr^icltcn aud) in bicfem ^afjrc 
ber jroeite cine ©ratiftcation oon 100 ©ulben, bie betbcn anbern oon jc 50 ©ulbcn. 33on Un 
2el)rern litten bcfonber^ jroei burcf) Unrooblfein , rooburcb jeboc^ be^alb eine 6torung be^ Untcr- 
ricf)t« in gcringerm SUcafje eintrat, rocil iljrc 6tttnben jicmlid) leid)t burd^ bcn Unterric^t anbercr 
Se^rcr au^gefittlt roerben fonnten. 



— %% — 

2Me UttterricfjtSfiunben ftnb tn fotgettber 2Beife an bic cittjeltten Serjrer oertr)eitt, roobei teboc^ 
bie ©tunbett nicftt mitgejatjlt ftnb, roeldje £crr ^rofeffor €>igi«munb auf naturmiffenfcr)aftlicr)e 
2tuefluge mit ben 6ct)utertt in bie Umgegmb, unb im 2Binter auf 9Irbeiten mit bett 6ct)utertt 
in bem ct)emifd)ert Saboratorium oerroettbet: 



Sefyrer 

©irector Dr. Mtler 

$rof. SBdctjtcr 

$rof effor Dr. JHufemamt 
„ ©a§carb 
„ 9tegen3burger 
„ Dr. SigiSmunb 

Oberletjr.Dr. £6rd)er 

^rofeffor Dr. 2lnemutler 

6anbibat Scbord) 

Dr. fiinbner 

©t)mnafta!t)ulf3let)rer ^afyn 

■Dtaler Sd)6ne 



©omnaftum. 


9tealfd)ule. 


1.61. 


2. 61. | 3. 61. 


4.61. 


5.61. 


6 61. 


1. 61. 


2. 61. 


12 


6 














4 


4 


\m 


18] 


m 


— 


[31 


[31 


10 


12 


— 


— 




— 


2 


— 


2 


2 


2 


2 


2 


— 


2 


2 


6 


4 


4 


3 


— 


— 


4 


6 


— 


— 


2 


[21 
[21 


[21 
12 [2] 


— 


13 


9 


— 


— 


2 


— 


2 


6 












17 


4 |2| 


[2] 


— 


4 

m 


18 


18 [2j 


L2J 


— 






[21 


1[21 


5 [11 


9 


[21 , 2 [2] 










■ 




2 


- 



Stunben^abl ber 
eingelnen Sefyrer 

18. 

14. 

24. 

14. 

27. 

26. 

24. ' 

23. 

20. 

22. 

22. 
2. 



fe ) SDic in JUammcrn ftefjenben 3<u)lcn bejetamen Stunben, vocld)c 2 obcr mcljr CUaffen ocrcinigt befucrjcn. 



C gtyfiUr. 

23et ben fiir bie ©efunbr)eit jiemlict) unguttftigett 2Bitterung$0err)aItttiffeit mar ba$ foroerIicr)e 
33efinbcn ber meiftcn Scfjuler ein guteS; )><x$ ftttlict)e 33err)alten aber mar nid)t bei atlen lobenS* 
mertf) , unb ba3 2et)rercotlegium mu^te roiebert)olt ftrafenb eingreifen. 

3u Dftern murben nad; beftanbener ^riifung fteben Sct)itler auf Unioerfttaten entlaffen , ttcimltd) : 



9came beg 5Ibger)enben. 


©eburtsort. 


2Biffettfct)aft* 
licr)e (lettfttr. 


Sitten* 
cenfur. 


2Birb ftubiren. 


2Bo? 


^einrict) (Sbuarb 9Ilbert 
oott 23amberg. 


Otubolftabt. 


fefjr gut 


toben^roertr) 


$t)itoIogte 


©ottingen. 


3taimunb ^erbinanb 9Jcari* 
milian oon $eteIt)obt. 


Dtubolfrabt. 


gut 


letbticf) 


Surisprubenj 


©ottingen. 


©ufiao 9lbolf ©buarb Scpttau. 


Dberroeifc 
bad). 


Siemlicr) gut 


lobenSroertt) 


Sfjcologie 


©ottingen. 


•^ermann 2Botic. 


ftonigfee. 


jiemlict) gut 


loben^mcrtt) 


Suri&prubeuj 


Ceipjig. 


(Ebuarb $ifd)er. 


tonigfee. 


gut 


(oben^mertt) 


£t)eotogie 


3ena. 


£ugo ftteifi. 


£eil$berg in 
Oftpreu§en. 


gut 


lobcnSroertr) 


$ccbicin 


3cna. 


^erbinanb £eittrict) 9iid)arb 
Stieter. 


£aj$r)ittte. 


iiemlid) gut 


I oben^mcrtl; 


SJccbtcin 


Sciojig. 



— 23 — 



£onft uexUefeu 


i ba$ ©umnafuun unb bic 


Dtealfcl)iite 




3iame. 


$eburt§ort. 


©ing ab 
au§ roela)eri roann? 
JSldffe. 


2Ba3 er roerben n>ill 
obcr toot)in er ftcpbegibr. 


$attt$al, Dtto ©ottfrieb 3lnton 










(Srbtnanu 


Rubolhabt 


^rima 


September 


33ud)r)anblcr. 


8raun, (gmil IRoSettflatl *I»in 


Steintrmllcben. 


^Prima 


Dctobcr 


23ud)t)anbler. 


©rcincr, ©ottlob Wifol. £crmann 


s 4>o(mccf. 




gebruar 


9Iuf ba3 ©ttmnaftum 
in ^ilbburgbaufen. 


tfnabc, SRuboIf Cubmig £cinrid; 


Untcrloquife 


Secunba 


Scptcmbcr 


3luf la$ ©tjmnafium 
in 9?aumbttrg. 


£eubad), ©ujiau (£mil 


ffiaflcnbotf 


Xcrtia 


3tyril 


^aufmann. 


©eijjlcr, Grnft aWorift 


9Utfird)en bei 
91ttenburg 


— 


— 


5(pott)efer. 


6af)I, Jvart £crmann 


Ut)lftdbt 


— 


— 


2er)rer. 


grleofolbt, ©ottlob 23embarbt 9Kar 


Uf)lfrdbt 


Duarta 


— 


Qtpott)efer. 


£r)iem, £f)cobor Qilbcrt 0)car 


JHubolftabt 


— 


— 


ftctlner. 


SUrd)ner, SRid)arb 


gtanfenijaufcn 


Dumta 


~~ — 


9luf bie ftealfd)ute in 
Sonber3r)aufen. 


5t o § , ©eorg 


XcraS 


— 


Serjtember 


©er)t nacr) ^amburg^ 


©djtnibt, ftricbrid) 2IIbert 


^teinliebringen 


1. SRealcI. 


Qlprii 


2er)rer. 


SRdtlet, ddfat granj Sltbcrt 


GurSborf 


— 


— 


^orfter. 


$ranb, £ilmar $aut 5lnton 


©a)roarjburg 


— 


— 


^orjier. 


Sfiaoer, £ugo ffiid)arb 


ftubolftabt 


■ — 


— 


©tocfengie^er. 


(5berr)arbt, 9tteranbcr #ermann 


©rdftnau 


— 


— 


2tyotr)efer. 


Ot i d) t e r , 93crnr)arb SQBil^cIm 3Ubred)t 


6a)eiba 


— 


— 


^aufmann. 


&opp, Sluguji JHobert &ugo 


ftubolftabt 


— 


— 


^aufmann. 


©ommer, grtebrid) Slbolf 


— 


— 


— 


Defonom. 


X&iem, <Mfrcb £art Subroig 


— 


— 


3uli 


Bucferbdcfer. 


SBilbelm, 9#agnu3 


Dberroeipaa) 


— 


Dctober 


Defonom. 


©rofnnann, Dtto 3utiu$ ©eorg 


JRubotftabt 


— 


— 


toct). 


5tird)ner, ftidjarb £ugo 


fcorfilm 


— 


©ecember 


Defonom. 


©;tintr)er, ftarl DSfar 


9^afd)t)aufen 


— 


— 


^aufmann. 


Sdjadjt, Gbuarb ©uftao £ermann 


Otubolftabt 


2. fteatcl. 


Qtyrit 


2Wafd)inenbauet. 


&agemitller, Sitnott ^arl £er* 










mann 


fieutcnberg 


— 


— 


^aufmann. 


©trtcfrobt, tfart ftubotf 


ffiubotftabt 


— 


— 


Defonom. 


ffu&nb, tfarl ^aul 


— ■ 


— 


— 


^tempner. 


ftifce, Subroig 


— ■ 


— 


— 


^itfer. 


£aur>t, ftart 


— 


— 


3uni 


23acfer. 


(£Ioer3, 3or)ann grtebrtcr) £crmatttt 


Jonbern in 
Sd)te$roig 


— 


Seotember 


9kcr) ^amburg auf 
bie 6eemann^fcr)ule. 


£ted)fcr)mibt, 2Bittiam QXIbert 


(Eursbdrf 


— 


Dctober 


^aufmann. 


Z x u t f d) e t , $art 2Bilr)elm £ermann 


JHubolftabt 


— i Dctober 


%ott)efer. 


Sormann, (Sbuatbfteinfjolbltjeobor 


^onigfee 


— 


gebruar 


^aufmann. 



5tufgenommen rourbcn im 2aufe be^ 3ar)re^ 52 Sdjiiler, ober 7 mer)r al« im oorigen (45) 
unb 13 met)r al« im ooroorigen (39) 3at)re. Son biefen murben 1 nad) Sertia, 2 nad) Duarta, 
17 nad) Duinta, 16 nad; Serta unb 16 in bie ^roeite 9lealclaffe gefejt. 5)a« 23err)attnit3 ber 
ecr)uler§at)t in ben einjetnen dlaffen jcigt fotgenbe Xabetle: 



— 24 



Glaffe. 


Seftanb 
^u Oftern. 


©ingetre; 
ten au§ 
anbern 
©taffen 


Gmgetre= 

ten 
oon aufjen 


2lbgegangen 

im Saufe 
be3 %a\)x& 


Socbfter 
35eftanb 










^rima 


13 


6 


— 


3 


19 


6ecunba 


8 


6 


— 


1 


14 


Stertia 


13 


9 


1 


1 


23 


Ouarta 


14 


14 


2 


1 


30 


Quinta 


15 


10 


17 


1 


42 


Serta 


4 


— 


16 


— 


20 


1. fteatctaffe 


— 


14 


— 


5 


14 


1. Dteatctaffe 


6 


14 


16 


5 


36 




73 


73 


52 


1 17*) 


198 



£>ie pcfjfte 3a\)\ ber 6cr)iiler biefeS 3ar)re$ (198) itbertrifft bie be$ oorigen 3af)reS (183) 
um 15**). 

D. W\$tvifd)afLlxd)tt l(nt*rrid)t. 

I. ^vima. 
^anptlcf;rer ber SDirector. 

1) £ebrdifcf). a) 9lu3 bem £ebrdifcr)en iiberfefct, anaft)ftrt unb erfldrt 23ucf) ber Jfticfjter 
&ap. 1 — 5, 9, 11 — 16. «Pfalm 1 — 16, 19, 22 — 24. b) 3n U$ £eoraifcr)e ba« 3. £aupt< 
ftiicf beg 2utr)er. $atecf)igmu$ unb 6tetten au$ 23rucfner3 praftifcr)em £itlf$buct)e, 2 6t. ^rofeffor 
SSatfjter. 

2) ©rieef)ifcf). a) £omer$ 3lia« 33uct) 1 — 5 (iibergangen rottrben nur einige tjunbert 
SSetfe be$ 2. 23ucf)e3) erflart, mit futjer (Stnleitung iiber t>a$ 2Befen be^ alten (SpoS unb 2)ar* 
ftetltmg be$ gegenrodrtigen ©tanbeS ber £omer. $rage, 3 6r. , b) be3 3)emoftr)ene3 Dttmtbifcbc 
$eben, bie 1. unb 2. $ljiIiM>ifcr)e unb bie ftebe iiber ben ^rieben erflart, mit (£inleitung itbet 
baS Seben be3 3)emoftt)enc3 unb bie 3eitgefcf)icf)te , 3 6t. , c) ©ramntatif nacf) JButtmann §. 
122 — §. 133. oerbunben mit fct)riftltcr)em unb miinblicfjem Ueberfe^en attS bem 2)eutfcf)ett unb 
Sateinifcfjen unb (Sorrectur ber fcr)riftlidr)en 2Irbeitcn, 1 6t. ber 2)trector. 

3) fiatetntfcr). a) 5htr$e ©cfcr)tcr)te ber JHomifcfjen 6atire mit Srlauterung oon 53cifpieten 
au$ (EnniuS, 2uciliu<3 unb $arro. ©elefen rourbe Horat. Sermon. lib. I unb 11 tn 9lu$roar)l, 
$erftu3 6ar. 5. Suoenal 6at. 4 unb 5 , 3 6t. , b) Cicero de natura deorum (einen Z\)t'\\ lafen 
bie 6cf)iiter fitr ftct)) 3 6t. , c) roocf)entltct) ein (Srercitium nacf) 2Beber unb ein Srtemporale, 
roelct)e beibe oon bem fief)rer §u £aufe corrigirt rourben. 3)aneben ttocr) freie Sttbeiten iiber cje- 
gebene £bemen, 2 6t. $tof. ^tufjmann, d) $isjmtiren in Satein. 6pracf)e, 1 6t. ber 2)irector. 

4) ^ran jofifcf). a) $)te 3. unb 4. ^eriobe in Ia France Iitteraire oon £errig ttnb 23ttrgur) 
t)ijtorifcf) burcfjgegangett unb mefjrere oon Un angefiifjrten ©titcfen iiberfefct. b) SIIIc 14 £age 
ein ©retcitium, mtmbticfjea Iteberfe^en au$ grdnfels 2lntf)ologie, Uebungen im 6prect)cn. 2 6t. 
^rofeffor ©aScatb. 



*) 9(u3 ber 5Inftalt finb im Snufe be$ 3cit)vc5 nur 15 nbgegnngcn; ciner rourbe m 5RicDQeH«'aud Jertin 
nnd) ©ecunba terfe^t, einer ging m 3ol)nnni6tng nuc3 Dunrtn in bic jvocite Otcnlclnffe itber, fo i>a% bie 3af>l 
ber auS bcn ein^elnen Slnffen ^ltvgcgnngenen nUerbings 17 betrcigt. 

**) 2)urd) ^ebler in ber t>orjci()rigcn tnbeflc bcgnngen murbe bic 3nl)( nur m 173 nngefe^t. 3>n w 
btefem ^nbre 2€dn'iler, bie in jmci (^lnffen fafjcn, boppclt gejcil)It finb , fo ift bie luntfte ^nlil bct 'cdnitcr 
cigentlid) nur 196. 



— 25 — 

5) $) c u t f cb. n) 2iteraturgefd)id)tc, ©turm * unb £)rangperiobe bi$ ju ®ott)e$ £obe, 

b) (Hurcctur bcr beutfdien vMibeitcn, c) ©cclamircn , a((c 14 £age einc Gtttnbe, d) freie 23ortrdgc 
iibcr gcfdiicbtlicbc ©egenftctnbe, unb ikurtbcilung bcrfelbcn burd) ben Ccbrer unb ic 2 Gcfyittcr, 
jufammen 3 6tunben, bcr £ircctor. 

6) 2Jcat1jematif. a) Xriaonometrie na$ ftamBty'* Se^rbudje mit cntfprcd)cnbcn Ucbuna> 
aufgabcn, b) ©leie$una,en , iinbcftimmte ^luafpp^ , 3)ifferentialglcid)iutgcn , 4 61, ^rofeffor 
di c g c u * b u r g c r. 

.7) ^bnfif. \!cbre oon bcr 3Barmc nad) ^oppcd Sejrlb. §. 229 bi« (Snbe. 6eit 2Beib< 
uad)tcn matbematifd)c ©cograpbie , £> c r f cl b c. , 

8) ©efdnebte. SBom Sntcrregnuni bie jur 9)citte bc$ 17. 3at)rt)unbcrt3, 2 6t., ^rofeffor 
ftlufj man n. 

9) fteligioit 3Mc ©tiefe be* SacobuS, ^ctruS unb 3or)annc3 unb bic bcS «paulu* an 
^ilemon unb Xitu« iibcrfelU itnb erfldrt, 2 6t. , ^Srof. 2Bdtt)ter. 

10) 6 m p i r i f d) c $ f n d) o l o g i e. £of)crc3 JBorfteUen , fcas $iir)len , ba3 Streben , 1 6t., 
bcr 2) ircctor. 

II. (Secunoa. 

^anvtlefjrer ^rofeffor Dr. tflujjmann. 

1) ^cbraifd). a) ©rammatif nad) WfytUhatf) , b) fiefcu oon $caurer$ ^>raft. (Surfu*, 

c) UebcrfcUcn iu ba$ £ebrdifd)e, 2 6t. , ^rofeffor 2Bad)ter. 

2) ($riert)tftt). a) #omcr3 Dbtjffec 1. bia 4. 2httt) erfldrt; im 1. 33ud)c rourben gcgcn 
400 23erfe aikMoenbig gclernt, 2 6t. , 1>) SnftaS Otcbe 12. 23 unb 24 erfldrt mtt furjer (Sinlei* 
titng iibcr bic ikbeutitng bcr SBerebfamfcit bei bcn ©ried)en unb bic ©cfd)id)te berfelben. ®te 
ertlartcn SReben rourben fcbriftlid) in baS 2)eutfd)e itberfetjt, 2 6t. , c) ©rammatif , Cer)re oon 
bcn (£afu$ unb ben ^raoofttionen , munblid)c$ unb ftt)riftlid)eg Ueberfe^en au$ bem $eutfd)cn in 
ba3 ©ricd). uub Gorrectur ber (Srcrcitia; 9tu$roenbtglernen oon roott)cntlid) 2 6eiten au3 $it* 
futtg Socabularium, 2 6t. , bcr 2)trector. 

3) Satcinifd). a) Syntaxis ornata natt) 3umpt, SGBieberljoluna, bcr 2)cobu3ler)rc, 2 6t., 
b) mod)cntlid) ein Grcrcitium riact) ©uojle unb ein (Jrtemporale, roeId)c beibc oom 2ct;rer $u 
£aufc corrigirt rourben, Uebungcn im munblid)cn Ueberfe^en auS bem $)eutfd)en in ba$ Catet* 
nifd)e, 2 6t., c) oon Sioiu^ 53ud) 21 u. 22 Sap. 1 — 20 crfldrt, 3 <5t , d) 95irgil« 3lenei* 
^ud) 10, 11 u. 12, 3 <St. ^Srioatim rourben oon bcn 6tt)itlern ctnigc 23iitt)er bc^ Sioiu^ obcr 
ealluft aetcfen. ^rof. 5tlu§mann. 

4) gran§ofifd). a) ^irjcU ©rammatif 2. (Surfu^ unb alte 8 Jage cin (Srercitium ; 
b) am 9lbn« 2cfebud)e 2. Xr)eil jroolf 51bfd)ntttc iibcrfe^t unb mit 6^red)iibungen oerbunben, 
2 ©t , ^rofeffor © a (S c a r b. 

5) 2)eutfa). a) 3tf;etorif nad) Oiid)ter: Xo^if , 9lnorbnung unb JBearbeitung, ^unjtformen 
ber ^arftcUung, b) ©clefen im ©ommcr <Stt)tUer3 ^lufftanb in ttn D^ieberlanben, im SBinter bcr 
9?ibclungen 9?ot, 7. ^loent., oorbcr mittelr)od)beutfd)e ©rammatif in Umrijj, c) ©eclamationd* 
iibungen unb freic Sortrdge, d) Sorrectur ber fd)riftlid)cn ^lrbciten , jufammcn 3 ©t. , im 6ommcr 
Dr. 93ermer)rcn, im SBinter Dr. Cinbner. 

6) 2Ratbematif. a) fier)re oom ^retfc, 9lef)nlicr)feit gerabliniger giguren nad) ^amMr), 
2 St. , b) Sogaritbmen, ^rogreffionen oerbunbcn mtt-Sofuna, oon Uebung^aufgaben, 1 6t., 
sprofcffor IRegen^iburger. 

7) ^l)r)fif. 2cl)rc oom ©to§c , gaUgcfe^e, oon ben Srfd)cinungcn flitfftger ^or^er, fpcci' 
ftftt)e6 ©eroitt)t, med)anifd)c (5rftt)cinuugen luftformiger korper, nad) ^oe'^ Ser)rb. §. 37 biS 
§. 78, 1 6i, ^erfclbe. 

8) ^llte ©cogra^r)ic. 2)ie 9ftomtfd)e 2Belt: ^talien, ^i^pamcn, (BaUten, ©ermanicn, 
Sritannien unb 31frica, 1 ©t. , im ©ommer Dr. $crmer)ren, im SBintcr Dr. fitnbner. 

9) ©efdjtdjte, ^omtfd)c, 2 <5t., ^rofcffor tlufemann. 

4 



— 26 — 

10) Dtetigion. (Srftdrt rourbe #agcnbacf)$ Scitfaben ntm d)rijtf. ftettgtOttSuntcrricfjt §.6. 
bis §. 44. 9t(Ic 14 $age murbc ctne grofcere 23ibelftctte getcrnt, 2 6t. , *Jkofeffor 2Bdcf)ter. 

iii. $crtt<i. 

&aitvtiel)rer Dr. Stnbtter. 

1) ©rted)ifd). a) 23erba in (it, unregelmdfjige $erba, Qtboerbia, 2er)re t>on ber 2Bort* 
bitbung, naa) 23uttmannS ©rammattf, 2 6t. , b) ein fd)riftlicf)e« GSyercitium in iebcr 2Bod)e 
unb ntunblid)cS Ucbcrfcfcen in IRoji*2Bufremanns Sutleitung, , 1 6t. , c) Scfen oon 3acob3'3 (Slemett* 
tarbuci)c: 27u.;tt)ologifd)e (£r$at)Iungen, ftabcln, batttt £eno:pr)on$ 3inabajt« 53ua) 3, 2 6t, 
d) £omer3 Dboffee (Enbe bc£ 10. bann ba3 11. SBud) ganj. SDie 6d)iUer tafen fiir jtd) tr)cil« 
$a$ 6. 93ud) bcr Dboffee, tbcils mand)cS nocf) Ungclcfcne im 3acobS, 1 6t. 3m 6ommer Dr. 
$crmer)rett, im Sintcr Dr. Ctnbner. 

2) 2ateinifd). a) £cmpu«* unb ^obu^tebrc , bic Setjre oom ^atticipium, ©erunbium 
unb 6upinum nacf) Sumyt, b) fd)riftlicf)c unb munbttd)e Uebungcn im Ueberfe^en nacf) 9tuguft, 
mocbenttid) 2 Srercitia, c) im 6ommcr SioiuS, SluSjitg oon ftobert, 24 (£apitel, im SBinter 
(SafarS ©allifd). ftrtcg, 1 23ud). SDic nid)t am ©ried). Unterricf)t tfjeilncr)men&en 6d)itler lafen 
fcas 3. 93ud) fur fid), d) r»crfd)icbene ^rjdfjtungcn au3 OoibS 2Jcetamorpf)ofcn , 9Iu3ntg oou 
2Jccrfcl, bancbcn $ro3obic ttnb mctrifd)e Ucbungen. 3ufantmen 7 6t., im 6ommet Dr. 2>cr* 
merjren, im 2Stttter Dr. Sittbner. 

3) ftran§ofifcf). a) 5lf)n^ ©rammatif, oom 3eitmort bis (Sttbe , in jeber 2Bod)e eine 
fd)riftlid)e Uebung, 1 6t., b) <m$ 2lf)tt3 2cfcbud)e 9 3Ibfd)mtte getefen, 1 6t. , $rof. ©aScarb. 

4) 2)eutfd). a) ©rammattf nad) 33ecfer3 5lu$ntg : 2et)re oon ben Drebenfd^cn, oon ben 
$erf)dttniffen bcr 93ci* unb Unterorbnung , oon ber Snoerjton, b) Sefen oon SWagcrS Cefebud), 
2)cctamircn unb $ortrag profaifdjer 6tiicfe, c) atte 4 2Bod)en (Sorrectur einer fd)riftlid)en 9Irbeit. 
3ufammcn 3 6t. , im 6ommer Dr. $crmer)rett, im 2Binter Dr. Sittbtter. 

5) 2)catf)cmatif. a) oon ber (£ongrueu$ ber ©reietfe bi$ jur 2Iu3meffung gerabtinigcr 
gigurcn, nad) ftambtr/S Sefvrb. bi3 §. 127, 2 <Sf., b) 23ud)ftabenred)nung mit $otcnjen utfb 
Surjet, 2 ©t. , ^rofcffor 9xegen^burger. 

6) ^aturgefdf)tcf)tc. ^icrfunbe, t)on ben 3nfecten bi« §um 6cf)tuffe, 2 6t. , ^rofeffor 
6igi^munb. 

7) ©eogra^f)ic. 9ljtctt uub 9lujfratien, 2 6t. , Oberte^rer ^orcf)cr. 

8) ®efd)icf)te, oon -^cinrid) 4. bi^ $um 2Bejipf)dltfd)en ^rieben, 2 6t. , im (Sontmer Dr. 
Sermcfjrcn, im SBintcr Dr. fitnbner. 

9) ^etigion (jufammeu mit bcr 1. ttnb 2. ftealctaffe). a) 9ietigton^gcfd)id)te uont Slnfang 
bi^ §ur 9tcformatton nad) ©acfreutcr, 9tu^roettbigterncu ooit ^ircfjenltebcrn unb 23ibeljtetlcn, 

1 6t. , b) Ccfcn ber Sfyoftclgefdjicfjtc, bann grfldrung oon 2ut£er3 ^ated)i«tnu« nad) ^eU, 

2 6t., ^rofeffor 2Bda)ter. 

IV. ^uartrt. 

$cuiptlcf)rer Sanbtbat @a)orcf;. 

1) ©ricd)ifcf). a) ©rammatif nad) Suttmann 6. 1 — 143, 3 6t., b) ^acob^ g e fe 
bucf) 6. 1 — 39, 2 6t. , c) (Srcrcitia nad) 5Rojt*2Bujicmann3 9tnlcitung, ntiinblia) uttb fd)riftlid), 
1 6t. , (iaubibat 6d)ora). 

2) Satetnifd). a) ©rammatif nad) 3um»t^ 9(u^jttge: unrcgetmd^ige 9>crba, Safu^tef)re, 
accusativus cum infinitivo , ^ctrttcipiatconftritction , 2 6t., b) (Srercitia nacf) 3Iuguft'« 93oritbunitcn 
6. 101 --147 unb au$ bent 2. (SurfuS 6. 1—74, fd)riftttd) unb ntiinbltcb, 2 6t., c) oon "(51= 
lenbtes 2cfebua)c ben 2. Gurfu3 6. 1 — 125 getefen, 2 6t. , d) oon 3acob*'tf ^efebucbc 2. £urfu$ 
©. s 1—127 mit 2(u«mat;t gctefett , 2 6t., ©crfclbe. 



■ — 



3) ftramofifd). ©rautmatif uad) 9Um bi$ ju bcn regetmafjiflen (Sonjuaationcn, inclusive; 
jebc 2Bo$e ein ^rercittunt; im .itfinrcr ciniejc 6titrf'e aua 'lihm *!cfcbud;c itbcrfcijt, 2 6t. , ^ro* 
fefior ©a<carb. 

li Tcutfd). a) (Srammatif nad) 23ccfcr3 2lu3$uac : bcr cinfadjc 6aj$ itnb ta^ 2Befentlict)c 
bon ben Kefrenfa^cn ', L 6t7, b) £efe- unb ^cclainatioiKnitutn^cn , 2 6t. , c) Gorrectur bcr fd)tift* 
lidnm Olibcitcn , 1 6t. , (Sanbtbat 6d)ord). 

5) 3W atbematif. a) ©eomctrtc nad) tfainbtt) biS §. 62 ober bi$ jttr (Jongruenj ber 
-Treiedc, 1 6t., b) 3>ecimalbrud)c, 6d)lujjrcd)nuna,, ^tUtcjatton^rc^cl , 2 6t., ^tofeffot 9tc cjen$ s 
b u r g c r. 

6) 9?atu rcjefdnditc. a) ^flan^cnfunbe, im 6ommer 1 6t. , b) bie 6auejctr)iere im SBintcr 
3 61 (gttfammew mit Duinta), *j$tof: 6icji3munb. 

7) ®cograpl)ic, (jufaminen tnit Ditinta,) $)eutfcf)lanb , 2 6t. , Dbcrtcbrer £ord)er. 

8) ©efd)id)te, (^ufammcn mit Duinta,) SBtograpbtcen au$ bet SJtomifcfycn ©cfd)id)tc nad) 
6<$roarfc'$ .panbbud) fitr ben bioijrapbifdjen ©efd)id)t$untcrtid)t, 1. Xr)eil 6.73 — 155, 2 6t., 
(Sanbibat 6 d) o td). 

9) Dtclicjion (^ufammcn ntit Dutnta). a) fiutt)crg ftcincn $atcd)i$mu$ nad) 5M, 1. #aupt= 
fiiicf, 1 6t. , b) biblifd)c ©cfd)id)te be$ ncucn Tcftamcntc nact) JMl, 9ltt3roenbicjletncit oon 93ibct= 
ocrfen itnb (^fanrjbudjglicbcrn , 2 6t., ^rof. 2£tid)tcr. 

V. fiiiitntfl. 

£auptleljrer Dberlefyrcr Dr. Sp o r dj e r. 

1) Satcinifcf). a) Wettuno. bcr gormen bcS recjetmct&igen 23crbum3 oon t>m ©runb* 
fotnten, bie anomalen itnb cincn Xr)eil bct befectioen $erba, ©arbinal* ttnb Dtbtnal$ar)len, un- 
MgeJmajjuge Safud bcfonbcrS bcr btitten Dcclinatton, b) Gorrcctut oou 40 (Ercrcitien nad) 2luguft« 
gSorubunaen &i$Ueoung22 J c) au« ©ticnbts Scfcbudjc 1. (SurfuS 6a£ 12— 66 unb 2. (SurfuS 
6a$ 1 — 6, au$ (ElajfenS grammatifcr)cm 2efcbud)e 49 — 89. 3nfammcn 8 6tunben. Dbertet)rer 
£ o t d) c t. 

2) Dkmpete UcluutgSbud) bis jut 50. Uebuncj burd)cjecjana,cn , 2 6t. , $rofcjfor ©aScarb. 

3) $>eutfd). a) &infacl)cr 6aj3 ttnb $ormenlet)rc, b) Uebuncjen im Sefcn, ©cclamircn unb 
Okdjerjtiblcn, c) Gottectut oon 20 Qluffajjcn, jufammcn 4 6t. , Dberlcfyrct <£>otcr)et. 

4) SReconen. 3)te oicr 6pecie3 mtt beitamttcn 3^!)^^ unb bie gcmcinen 23titd)e, 4 6t., 
©mnnaftalr)ulfe(cr)rcr 3 a t) n. 

5) 9caturgefd) idjte, int 6ommet eine 6tunbe $flanjenbefd)tcibuncj, im 2Btntct 2 6t. 
jufammen mit Duatta, s ^tofeffot ^igi^munb. 

6) ©eogtapl)ie jufammcn init Duatta. 

7) ®efd)id)te jufammen mit Duatta. 

8) ^elicjion jufammen mit Duatta. 

VI. ®c$ta. 

^aitvtlcl;rer fprcfejfor Dr. 5luemiiller. 

1) fiatetntfco. ©rammatif nac^) ftulmerS S3orfcr)uIc bi^ §. 44 mtt ^ltt^roabl, munblid)e« 
unb fd)tiftlid)c^ Ucberfcljeit oon 23cifpielen unb 3lu^rocnbiglerncn bcr 23oca6cltt, tnt 6oinmer 6, 
im SBinter 8 6tunben, ^rofcffot 51nemullet. 

2) 2)eutfd). a) (Srflarung bcr Dftcbctbetlc, S)cc(inatton unb (Sonjiujation , b) Sefen unb 
93cfprcd)cn bc^ erftcn 23anbe^ oon 9^acjcr« 2)eutfcl)cm 2cfcbud)c, c) ©orrectur oon mod)entltd) 2 
fd)riftlict)cn Qluffa^cn , d) 9tuffa9.cn oon gclctnten ©ebid)tcn unb 9?ad)ct§af)lcit oon ctjaf)Iten 
©cfd)tcr)tcn ; im 6ommct 8, int SBintcr 6 6tunbcn, 2)erfelbe. 

3) Stec^nen. 3Me uicr 6pecie« mit unbenanntcn 3al;Icn unb ^enntttig ciniaer 93cttnjen, 
SWajk ttnb ©cmtd)tc, 3 6t. , ©omnajtalbulfslcfyrcr 3at)n. 

4 + 



— 28 — 

4) ©cograof)ic (£nttoideluitg geograpbifd)er Sorfcnntniffc angefititpft an bie 33efd)reibung 
beS ^itrftentbuntS ©cf)tt>ar§burg * ftubolftabt unb bc8. itbrigcn XljuringcnS , bann attgemeine Uebcr* 
ftd)t iiber bie Dberftacf)e ber (Srbe, 3 ©t. , £)erfetbe. 

5) Otetigion. 23ibltfcf)e ®efcf)icf)te be$ altcn uttb neucn £eftament$, Qlu^roenbiglernen oon 
23ibelfpritd)en, 3 ©t., ^rofeffor 5InemuUer. 

VII. (frfrc Sttcnfclaffc. 

^ctupttefyrer ^rofeffor Dr. © t g i § m u n b. 

t) 3Dcatf)ematif. a) 33ud)ftabenred)nung , aritf>mctifcr)c unb geomctrifdje ^rogrefftotten, 
Sogaritfmten , 3ittfe3jiit$recf)ttttng , ©Ieid)ungen, 4©t., ^rofeffor fliegensbttrger. b) ©cfjlu& 
ber ^lanimetrie , bantt ©tereometrie , 2 ©t. , ^rofeffor © i g i 3 m u n b. 

2) $f)r)fif. 2>ie fief)re oom 2icf)te, ber Sfeftricitat unb bem SUtocjnctiSmuS , ttacf) ftooocs 
2ebrbud)e ; 1 ©t. , *profeffor © i g i 3 m u n b. 

3) (SfKttuc. Unorganifcfjc ©toffe unb bie roiduMgftcn organifdjen Serbinbungen, 3 ©t., 
aufjerbem im SBintcr 2 ©tttnbcn praftifdje Uebungen im Caboratorium, $)erfetbe. 

4) 9caturgefcf)icf)te. ^flanjcnfunbe unb Uebung im 23eftimmeit im ©ominer , bann 3n* 
fectcn unb oom ^eujabr an ^ineralogie , 3 ©t. , au^erbein tnt ©otunter mbajeittlicf) 2 (Jrcurfionen, 
$)erfelbe. 

5) ©eograof)ic. duropa (attfjcr £>eutfcf)Ianb), 2Interica, 5Ifrica unb 9Iufttalien, 2 ©t., 
SDcrfelue. 

6) ©efd)id)tc oott ^arl bcm ©rofjen biS jum breifngjafjrigen ^riegc nacf) ©cfmtibts Scit- 
faben , 2 ©t , ^rofeffor 51 n e m ii 1 1 e r. 

7) 3i el i g i o n , jufammeit mit Xcrtia. 

8) $)etttfd). . a) bie Cefjre oom jufamntengefe^ten ©afce, Joon ber ^eriobe unb ber 3nter* 
puttctiott, b) (korrcctur oott 20 fd)riftlicf)cn ^lrbeiten , c) Sefen ttnb Srflaren att$ctroaf)Iter ©tittfe 
au3 ©artorittS' £eben3fpiegct 9lbtt)eilung 3 , d) $ortrag oon poetifd)en unb orofaifd)en ©tiiden, 
jufammen 4 ©t. , ^rofeffor 5Inemuller. 

9) (Sttgltfd). 1) GttrfuS fiir bie 9Infanger: ^ormenlebre nad) ^blftngS fleiner ©rammatif 
nebft fd)riftlid)em ttnb munblid)em Ueberfefcen ber Uebung^ftude, 2 ©t. , ^rofeffor ftlu§mann. 
2. GutrfuS: bie ©rammatif oon ^olfing bis \\\ @nbe bttrd)gegangcn, oom 9c"eujat)r an rourbe ba$ 
1. — 5. (Sapitcl attS 28aUer ©cott3 tales of a Grandfather gelefen, 2 ©t. , ^rofeffor ©igiSinttnb. 

10) ^ranjofifd), oon ber 70. Uebung bi$ ju @nbe ^itlattcS Cef)r* ttnb Sefcbud) fd)tift* 
lid) ttnb munblicf) eingciibt, bie erften 17 ©tiide gelefett, 2 ©t. ^rofeffor ©a^carb. 

11) Sateinifd). a) 3n 3acobS'3 ©lementarbud)e bie fidnbcr* ttttb Sblfcrfuube gelcfcn , b) 
fd)riftlid)e Ucbungen int Ucberfetjcn au^ bcm £>eutfd)cn in ba$ 2ateinifd)e 2 ©t., Dberlef;rer ^ordicr. 

VIII. 3tt>ettc ^Scnlclnffc 

^anotlc^rer ^rofeffor Dlcgcngburgcr. 

1) $catf)ematif. a) ©eomctrie nad) ^ambh;« 2cf)rbud)e bi« junt ^t)tf)agor. 2cf)rfatK, 

2 ©t. , b) faufmaitttifcf)e3 ffled)itcn bi^ jttr 51[ligationercd)itung. 3)ic lcid)tcrcn ^lufgabcn ttutrbcn 
burcf) ^opfrcd)ttcn geloft, 4 ©t., ^rofeffor [Heg en^ bttrgcr. 

2) ^f)t)fif oott ber 3^ed)anif bi« jttr 2BarmcleI)re , 3 ©t. , ^rofeffor ©igiemunb. 

3) (Xi)cmie, bie 6 erften ©runbftoffc, 1 ©t., 2)crfclbc. 

4) ^aturgcfdtidptc, ^flanjcnfuitbc im ©ommcr, im 2©intcr bie 2Cirbeltl)icrc nad) ©djilting, 

3 ©t. , im ©ommer rood)ctttIid) eine ©rcttrfion, 2)erfclbc. 

5) tf)cograpf)ie, Ucbcrblid' iibcr bic ^t)brograp()ic unb Drograpt)ic bcr (5rbobcrftdd)c, 
^l)i)fir'alifd)c ttnb volttifcl)c ©eograpI;ic oott ®ctttfd)lanb, 2 ©t. , Dbcrlcbrcr ^ord)cr. 

()) ©cfd)id)tc jufainmcn mit bcr erftcn Slcalclaffc. 
7) 91 c I i q i o n jufammcn mit Xertta. 



— 20 — 

8) Sctttfd). a) Scbrc oont cinfacfyen ©tfje unb #ormenlcl)re nad) #ctifc. b) Ucbumjcn 
im Scfcn, ^adicrwblcn ttnb 2)eclamiren. c) (£orrcctur oon 20 QIuffd|jcn, utfammen 4 6t., 
Cbcrlcbrcr < s > brdjcr. 

9) Cncjltfd). gdlflng* ©rammatif rourbe h\i 6. 43 burd)Cjccjang,cn , robdjenttid) cinc 
fd)viftlid)c Ueberfejutna, , 2 6t. ( ^vofcffor &\ % 1 1 m u n b. 

10) Aran > ofifd). £>illattc$ 2e$t« ttnb Scfebuct) bis ntr 70. Ucbuncj, iebc 2Boct)c cin @rcr* 
citium, 2 6t., i^vofcffov ©aScarb. 

11) Catcinifd). a) ©vammatif (mit Dttinta uifammcn), 2 6t. , b) au3 bent 1. (SurfuS 
oon ®flenbt$ ^atciuifdjcm 2cfebttd)c 6ajj 42 — 71, au« bem 2. GurfuS 6aj$ 1 — 6 gclcfcn, 2 St, 
Cbeiiebvcv -^ovd)cv. 

E. £ed)nifdK iiidjer. 

£ic 6d)iilcr ber 6crta, Duinta unb Duarta nntrben, bic erftcn in 3 6tunben, btc jroeiten 
unb britten in je cincv 6tunbe bttrd) ben ©t)mnaftal()itlf$lc()rer 3cir)n in bev cjerobf)nlid)cn 3>etttfd)en 
tinb Satciuifcbcn 6d)rift gcitbt; in bcr jrocitcn Dtcalclaffe (2 6tunben) unb tn £ertia (1 6tunbe) 
crjirccftcn ftel) bic Uebungcu aud) auf bte gracturfdjrift. 

$>cn 3cid)cnunterrid) t crf;iettcn bic 6d)itter be3 ©mnnafutmS unb ber $eatfd)itte aud) 
in bicfcm Safvre tn bcr untcr bcr Ccitung, bes £ofmaIev3 6d)injcl bcftcl)enbcn 3cid)enfd)ittc. 
Untcrrid)t im SJcoDcllircn unb 2Infeitung jtun ^bgiefcen oon ftbrpern crtr)eilte tn ber erjtcn 
Diealclaffe ber Sflalcr 6d)bne tn ie nr>ei ©tunben robd)entlid). 

£en 6ingunterrid) t aller 6d)it(er lcitcte ber ©t)mnaftall;itlf«lc^rcr 3ctl)n tn jroei 2lb* 
tbcitungcn. $>ie erfte Wbtfjcilung, bie Ungeitbtcn umfaffcnb, rourbe in ber ftenntntfj ber 9?oten 
untcrrid)tct unb fang lcidjte SolfSliebcr unb (Stiorale in mbd)cntlid) einer Stunbe. 3)ic jmcite 
Sl&tfeeUung fang oicrftimmig Solfslicber oon 3b((ner unb 6ild)er, Siebcr oon SDxcnbclsfotm * 33ar= 
tbolbt) ttnb WlotttUn , ^falmen unb injmnen oon oerfd)iebcncn £om))oniftcn , in bcr SBcife , ban 
tu ciner 6tunbe ©opran unb 2Ut, in cincr jrociten Xcnor unb 23aj3 eingeitbt mttrbcn, unb in 
ciuer brittcn 6tttnbc bcr ©cfamuttdjor fang. 

F. jMflljmmgcn unfc ^tipenfcien. 

23ei bcnt §u 9Infange bc3 6d)tttjat)rc£ gcfciertcn 6ittenfejre crf)icltcn fiiftung^gcmdtf mcgen 
ir)rc« gtttcn 53etragcn3 im oorber gcbcnben ^abrc in 33itd)ern bejtebenbc 33clobnunc3cn bie ^rintaner 
•lUMurid) (Sbuarb ^llbcrt oon 53amberg , ©itntber 3(bolf ^cinrid) 2co unb Dtto ftbrbi^ , allc brci 
auS 91ubolftabt; bic 6ecttnbancr 3l(min 33raunc att^ 6teintl)allcbcn ttnb ©rnft Subroicj (Smil 
yuittber atttf 6ccbaufcn, bie Scrtianer Dtto ^l(c|anber 6cf)dfcr au3 6tabtilm ttnb D^far ©bttarb 
5tarl 33raune au« 6tcintballebcn (bcn £bnniger'fd)en ^rei^); bcr Dttartaner ^crmann Dtto 
6d)inicbefued)t att^ 6tabtilm; bie Duintaner ^ricbrid) Sttbmicj Ulwin <&immclrcid) au$ Dbcr- 
mei§bad) (bcn ^bnnigcr'fd)cn $rei§), Sttbmtg ^einricl) ^ilmar 23crnl)arbt att3 6d)marjburt3 ttnb 
^aul.^larl ^iboif Dppcl att^ bcnt ^cbmarjatljale; ber 6cftancr £ug,o D^far 5(lfrcb Xrttppcl au$ 
MaHuittc; bte 6cl)i'tlcr bcr erjten ftcalclaffe ^arl ^riebrid) ©uftao SDhiller ebcnbabcr, 3uliu^ 
Dtto Defar Arc§(er auS fib^ma bci Scutcnberg ttnb QUeranbcv ^cvmann (Sbevbavbt att^ ^tttbolftabt, 
unb bic 6d)ii(er ber jmciten ftealciaffe 3)aoib Dtto JRobcvt Q3evnbavbt au3 SBitttjcttbovf unb %o* 
Ijann ftricbrid) C^bttarb |)immclreid) oon ber ftafanerie bci 6d)marjburg. 

51tt2( ber oon 51 etelb ob ti f d) cn 6tiftttncj cr^ieltcn ^rcigc fitr $>a§ bcfte bei bcnt (Srantcn 
nad)tjcfd)ricbcnc 2atcinifd)c drtcntporale bie ^rimancr ©iintbcr ^ttbolf ^einrid) 2eo ttnb ^arl 
^riebrid) Qlniutft Dtto ftbrbi^ , beibe att^ 5Rubolftabt, unb ^roei anbcre ^rimaner crl)icltcn au$ 
bcrfclbcn Stiftung cinc flcinc Untcrftii£ura, jum 5Infauf oon 23ucr)ern. 

#n bcnt „ ©nabentifdic" obcr gurftiid)cn grcitifd)c nai)mcn J()cil bic ^rimaner ftart 
>3iiijo ^rbbcl au^ 6tabtilm, £cinrid; Smil (^bttarb 53altt)nfar 2)inficr au3 ^bnigfce , 2Rar 31nton 



— 30 — 

fterbinanb Cid;tcnf)clbt, ebcnbabcr, (Smil ftricbrid) ^ugo 2Jcobiu$ au$ ftranfenfjaufcn, 3uliu3 2Biif)elm 
(Srnjt 9tabi£, cbcnbaf)cr, gricbrid; Jtarl £teroff au* Scutcnbcrg, ©eorg Wfrcb Dtto 6tcinet au$ 
Dberrocipad; , 2llroiu 23raunc au$ 6teintballcben , Srnjl fiubroig •Stttil fficiubcr attg 6ecbaufen 
unb fiubvoig Ohtbolf £ble aittf MeubanS. ffiif 2Hroin 23raunc , bcr oom ©nmnafium abging, trat 
einftroetten cin 2Iuguft $cartini aus graufenbaufcn , unb fitr jroei anbere, bcncn ber ©nabentifd) 
auf cin 23tertcljal;r jur 6ttafe cntjogcn nutrbc, ajjen ftetlocrtretcnb ^crmann 2luguft ^cinrid; 
£olc aug #eur)eu$ unb $arl Sbeobor ©igigmunb au« 6ci)marjburg. 

£a$ ©omnafialftipenbiutn erl;icltcn 511 Dfferu 2K. % $. 2id)tenf)clbt au£ ftbnigfcc, 
(Sh'intl;er (Srnjt $et; auS Oiubolftabt, ©. % D. 6teincr au$ Dbcrroci&bad) , g. &. Sieroff aits 
fieutcnbcrg, «f>. 21. <£>. 2ole au3 9ieut;au3, ©uftao 21uton £cinrid; Dbcrlanbcr au* ftuboiftabt, 
3obann (Raimunb ©c(;ring au$ ©cfyeibq unb s $attl &arl 2lbolf Dopcl au3 bcm (Sdjmarjatbale! 
3u 5)cid;aeli$ nutrbe bad 6tipcnbium benfclbcn crtbciit mit QluSnabme oon 2id;teni;clbt, fitr 
mcla^cn es Subroig 2luguft Sole au$ KcutyauS cntpfmg. 

2)a£ 6d)ulgclb fjatten funfeetyn 6cl;iiler grbfjtentf;cii3 gan$ frci. 

G. pibliotl)elun nno onoerc S>ammluna,en. 

$iir bic 2cfcbibIiotr)ef, roclcbc nttr aus bcn Scitrdgcn bcr mitlcfcnbcn 6d)iiter erfjalten 
toirb, rourbcn angefauft: SofjanneS oon 2)tftllcrS fdnmttlicl;e SBcrfe, bcrausgegcben oon 3obann 
(Seorg 9JU'iLler , 6tttttgart, Gotta, 20 23anbc; £cbcl« fdmmtlicl)e SBerfe, £arl*rnf)e, 9Jcutler, 8 SBcinbe; 
©atomon @e§ncr3 6cl;riftcn, 3urid; , ©ejjner, 3 23be. ; £einrid; 6teffcn£ 9coocllen, 93rc3lau, 1838', 
16£bcilc; 2Bcbcr$ illuftriter ftalenbcr fiir 1863; ©rtcd)ifd)c OJh;tI;ologie unb 2tntiquitdten u. f. n?! 
iibcrfc|5t auS (SrotcS ©riect;ifd)er ©efd;id)te oon Dr. Sbeobor ftifdjer, 4. SBanb; 3eU3 ftcrien* 
fcbriftcn, brei 6ammiuugen, ftreiburg; 2ange$ &omifd;e 2l(tett()iimcr , 2 23dnbe, 23erlin, 2Bcib* 
mann , 1862. 2Bcigncr$ s Jtom, 51nfang unb gortgang be^ ffieltreid)^ bcr 9i6mer ; Seiojig, 6oamcr, 
jrocitcr 23anb. ^duffcr^ $)eutfdjc ©efd;ic^te fcit ^ricbrid; 2. , jmeitcr itnb brittcr 93anb; £cutfcbc 
9?ationalbibiiotl)cf. 93olf«tbumlid;e ©rjdbiungen unb 23ilber a\\$ 3)eutfcblanb ^crgangenbcit itnb 
©egenmart bcrau^gcgebcn 0011 ^crbtnanb 6cl)mibt , britter bisS §et)nter Sanb. 6cl)iercnbcrg bic 
Sfromer im (Iberit^fcrlanbc, 1862. ^lopfleifcl), bie 6cl)lacl;t bei Jena nacf) \>m beften Ducflcn 
ttnb 6d)riften, 3cna, 3)ciftung, 1862. ©iintbcr, Silbcr unb drjd^lungen au« bcr 2)cutfcbcn 
©cfd)id)tc, 23crlin, 1862. 6ct)limpcrt3 ncite ^ngcnb- unb ^au^bibliotl;cf , 23orbilbcr bcr Satcr* 
lanb^liebe, bc^ £od)finn$ unb bcr 2:f)atfraft, 2 23dnbc, 2eipjig , 6pamcr, 1860. ^fctfcsS 2Jia'r* 
d)cnfaai, obcr ^drd)cn atler 23olfcr fitr 3ung uttb 9lit. 23crlin , 1845, 3 93dnbc. 23ilmar« 
©cfd)id)te bcr S)cutfc^cn 9?ationaiiitcratur, D^arburg, 1862. &. 9K. 21rnbt'^ ©cbict)tc, 1818, 
2 JBanbe. ^crncr 3ugcnbfd;riften im ©anjen 19 58dnbd)en, ndmltd; 2 Scinbcbcn Srjdblungcn 
oon gr. ^enning, 6tuttgart, 1862. 2 ©anbd;cn ber 3ugenbbtbliotf)cf , bcarbcitct oon cinem 
2>crcine oon Sugenbfrcunbcn , 3urid), 6d)ultf)e§, 1862. 3 Sanbdbcn ©rjd^iungen oon 2B. D. 
oon -^orn, 2Bic«babcn , 9ticbner. 12 33dnbd)cn ^dblungcn oon grang £offmann, 6tuttgart, 
1859 — 62. #err Dberlcl;rcr Dr. ^brd)cr fcfjcnfte : ^erbinanb ^iircnberger, bcr ^lmerif a * 3Kube. 
l 2fmcrifanifd)c^ (Suiturbilb , granffttrt, 1857, itnb bcr gcmcfcnc SHealfd;iilcr GtocrS: 6aljmann, 
ber «^immel auf (Srben, 6tuttgart, 1845; unb ^raufc: bcr 3iutmcr- unb ^cnftcrgartcn , Ducb- 
linburg, 1846. 

$ur bie ©i)mnafialbtbliotbcf rourbeu attf aoftcn bc^ ©mnnajialft^cu^ angcfauft: 9icuc 
3abrbud)cr fiir $r;ilologi« unb ^dbagogif f)erau^gcgcbcn 0011 JRub. 3)ictfd; itnb 2Ufrcb ^icdcifcn, 
^cip^ig; 3citfd)rift fitr ba^ @i;mnafiaitocfcn bcrau^gcgcbcn Oon £of(cnbcrg, 3acob«3 unb Otiiblc, 
23criin ; 9c"cuc3 6d;rocijcrifd)e^ S^ttfcum, bcrau^gcgcbcn 0011 ^ibbccf, ^bcbli;, $ifd)cr k., 23crn ; 
3citfcbrift fiir bie gcfantmtcn ^atitrmiffcnfcbaftcn , l;crau^gcgcbcn oon @cibcl, SBerlin ; $rufe, 
S)cutfd)c^ SKufeum nutrbc auf gcmcinfante ^often bc<J ©i;mnafium^ unb cincr ©cfelifd)a'ft angc* 
fauft. ^crncr crl;icit bic Wnmnafialbibliotbcf burd) Umtaufd) bic ^rogrammc bcr ©nmnaficn 
unb :)icalfd;ulen ber ^lbnigrcicbc ^rcu^cn, 6acl;fcn, ^annoocr, 2Bitrtcmbcrg , bc^ ©roilljcrjogtbuino 



— 31 — 

©eunat, Ut £er*oa.tbiimcr tfoburg^otba unb SReininant unb bc3 gfirjteirtfyUHii 6c$mar$burg* 

^onbcrohaufcn, roeldje iin 3afcrc 1862 crfchienen finb. 5lu8 betl gcring.cn , utm STfjcil rreuflct' 

tocife ciufommcnben (5innahnien bcr Onnnnafiatbibliotbcf nutrbcn untcr bcfonoerS gunftigcu &cr- 

baltniffcn angefattft: l s "baraftcriftif bcr bauptfacblichften Snpen be« 6prad)baue$ oon Dr. £. 6teintbal. 

Scrlm, 1860; (iontpcnbiuin bcr ocrglcichcnben ©fammatif bcr Snbugermanifdjen 6prad)en oon 

&ltg. ^ebleidicr, ffieimar, 1861 — 1802; g; ©iefl ctumoIogifcbcS Ifiiortcrbud) bcr ftomanifcbcn 

Oprad)en. ^weitc ^lltfiagc, 1861; Hesychii lexicon recensuit Mauricius Schmidt, Vol. IV. fascic. 

4 — 7; Brassii gradus ad Paruassum edidit et emendavit Siedhof, Gottingae , Voll. II; Euripidis tra- 

goediae ex recensione Nauckii. Editio altera , Lipsiae, 2 Voll. Plutarchi moralia scripta , ex codicibus 

cmendavit Frcd. Diibner. Graece et Latine. 2 Voll. Paris 1841. F. Didot ; Plutarchi vitae. Se- 

cundum codiccs Parisinos rccognovit Theod. Doehner. Graece et Latine. Paris 1847 F. Didot. 

1. Vol. Callimachus cdid. Mcinecke, Berolin. 1861. Luciani Toxaris edid. C. G. Jacob. Halae. 

Lycophronis Alexandra edidit Heichard. Lips. Vogel. Isaak. et Ioannis Tzetzarum scholia in Lyco- 

phronis Alcxandram edid. Muller , Lips. Vogel, 1811, 3 Voll. Tzetzae historiarum variarum chiliades 

recognovit, brevi annot. et indicib. instruxit Th. Kiessling, Lips. 1826 Vogel ; Corpus inscriptionum 

Graecarum auctoritate et impensis academiae litterarum regiae Borussicae edidit August. Bocckhius. 

Volum. I. et II, et Volum. III, fascicul. 1. Cacsaris commenlarii cum supplementis Hirtii et aliorum. 

Caesaris Hirtiique fragmenta. Nipperdeius recensuit. Lips. 1847. Breitkopf et Haertel A. Cornelii 

Celsi de medicina libri octo. Ad fidem optimorum librorum denuo recensuit Daremberg. Lipsiae, 

Teubner, 1859. Flavii Sosipalri Charisii artis grammaticae libri V. Diomedis artis grammaticae libri 

III, ex Charisii arte grammatica excerpta , ex rec. Henr. Keilii Lips. Teubner. 2)cmoft()ene3 ttnb 

feinc 3cit oou Nrnolb Sd)afer, Seipjig, Scubner, 1856 — 1858 23b. 1— £b. 3, 3ibt$. 1 u. 2. 

3. #. firaufe 2tngeiologie. £ie ©cfarje bcr attcn $olfcr insbcfonbcrc bcr ©riedjcn unb ftdnter. 

#atlc, 1854. 93cfct)rcibung $om3. Gnn 21u«utg oon S. ^latncr unb 2. UrlidjS. Stuttgart, 

unb liibingcn, Sotta. 1845. JBurjian 93efdjreibung oon ©rtccr)culanb , l. 23b. Cctvjig 1862. 

Museum Worsleyanum. Eine Sammlung von antiken Basreliefs, Biisten , Statuen u. s. w. Heraus- 

gegeben von H. W. Eberhard und H. Schafer, Leipzig und Darmstadt. 6 Lieferungen. ^ubruu, 

Uebcrfefcung unb Urtert mit erflcirenben 2(bbanblungcn ()crau£gcgeben oon 2Bilt)elm oon $loennie$. 

Scipjig , 1853. SribanfcS 23efd)cibenbeit bon SBtl^clm ©rimm. ©bttingen , 1843. — Stu&er 

burd) biefe §al)lrctcf)cu 91nfaufe rourbe bie 23ibliou)ef nod) burd) ©efcbenfe oermcbrt, inbem <Sr. 

(Srccltenj £err ©er)ctmeratb Dr. oon 23ertrab oerabreid)en liejj : SanbeSfunbe bcS gurfrentr)um3 

<Sd)roar$burg*Dfhibolfrabt bcarbeitet oon 23ern)olb Sigi^munb. 1. £t)eil, ffiubolftabt, 1862, uub 

£err ©ebeimeratb oon Jfibber, ©rceilenj, aucr) in bicfcm 3abre £iftorifcbe3 Safdjenbud) ^erau^ 

gegebcn tjon gfr oon ftaumer, oierte ftolge, 3. 3abrg. Scijtg, SBrocffjauS , 1862 fdjcnfte. 2)aS 

gurjnid)e Sonftftorium bcmilligtc aU cincn auj$erorbentlid;cn 23eitrag jum 5tnfauf oon 23iid)crn 

fitr bie ©mnnaftalbibtiotbcf fitnfjig ©ulben. 

giir ba^ pb&fifalifcbc ^abinet murbe au<S ber 23ertincr ^abrif eine ^ittrirfugel au^ 
plajtifdjcr 51'oblc mit €d)laucf) unb «£>af)n angcfauft. ^crr 3uftrumentmad)cr Seittpest fd)enfte 
eine SRa^im ^um 3^4)nen eltipfcnat)nlid)er (Eurocn unb mcbrcre 2Robctlc, unb bcr Duartaner 
^arl -^cinrid) fiubmig ein SWobcll jur S^arjtcllung ber ^cgclfd)uitte , fomie aud) mefjrcre 6d;iiter 
ber jmciten JRcalclaffc in bcn ^crien DWobcilc jur (Srlauterung mcd;anifa^er ©cfc^c anfcrtigten 
unb bem ftabinete fd)cnften. 

^iir bic naturgcfdji d) ttidjen Sammtungen murbcn jmolf au^gefiopfte $ogel ange* 
fauft, unb ber 9tcalfct)iilcr bcr jmeitcn dlaffc 5tart ©ujrao gifd)cr fcijcnftc eincn au^gcftopftcn 
9teir)er , 5lugufl 3obann ^cinrict) ^etcr au« tbnigfce abcr nicr fteinere Sbgci. ^crr ^ofapottjcfer 
3)ufft, fcet ciltere, fd;cnfte jur Srganjung einer Soncbniienfammlung, ourd) mctd)e er friir)er H$ 
©nmnaftum bercict)crte, jebn €titcf §um ^bcit fet)r feltencr Jr)utingcr 2Baffcrfd)necfen uub ge^n 
<Btud feltcner 2anbfd;nccfcn. SDic 2)cineratienfammlung bat ftcb burd) neue (Srmerbungcn fo Oer= 
mcbrt , ba^ ju ir)rcr 9tuffte(lung nod) ein 6d)ranf angcfauft merben murjte. 

^iir ben ©t; mu afi ald)or rourben angefauft 6 OJcotettcn oon WofyxinQ, fiinf ©ebid)tc fitr 



— 32 — 

4 6tinwtctt r»on £an$ oon Siiloro; nnb fecr)3 fitebcr fiir 6opran, %\t, £enor ttnb 33afj cotn- 
ponirt oon fflicfyarb Mfler, 1. nnb 2. £eft. 

$iir biefe gefdjenften 33iid)er nnb anbcren ©egcnftanbe fprecfye idj f)iermit im 9camen bcS 
®t)tnnaftuntg offentlicl) bcn fdwlbigcn $)anf au$. 

H. IDriifuttgen nnfr /rierUd)keit*n. 

£>ie ^riifttngen ber ©mnnaftaf* unb ffiealfclntlclaffen roerben $)ien3tag, OJHttroocf) unb £onner$* 
tag, bcn 24., 25. unb 26. 2ftcirj in folgcnber Drbnung oorgenommcn rocrben: 

£)iett3tag, ben 24. merben bie ^rimaner oon friif) 8 — 11 Ubr gepriift roerben itber 
^bofif (^rofcffor fflegeTiSburger), iiber Cicero de natura deorum (^rofeffor 5tlu§mamt), iiber 
.£>ontcr3 ^liabe (ber SDirector) unb iiber $ranjoftfcf)e 6orad)e unb Sitcratttr Ojkofeffor ®a£carb). 
9Im 9?ad)tnittag rocrben oon 1 — 4 Uf)r bie 6ecunbatter geprfift itbcr $irgil$ 9tenet$ (^rofeffor 
Jtfufjmann), iiber 2»fia« (ber £)irector) unb iiber 9J?atf)cmatif (^rofcffor ftegcngburger). 

SWittmod) ben 25. Mr§ friif) oon 7 — 8 Uf>r bicttrt ber $>irector bcn ^rimancm baS 
burcf) bie oon 5tcteff)obtifd)e 6tiftung geforberte 2ateinifd;e (Srremporale, bann roerben oon 
8 — 11 Uf)r bic Sertianer gepriift itber XenopbonS ^inabafis (Dr. Cinbner), iibcr ©eograpfjie 
(Dbcrlel)rer £6rd)er) unb iiber (SafarS ©atftfd)en ftricg (Dr. Sinbner). 23on 11 — 12 Ufjr priift 
Sanbibat 6d)ord) bic Duartaner itber ®efcf)id)te, unb oon 1 — 3 Uljr biefelben iibcr ©eometric 
unb £ateinifd)e 6prad)e ber ^rofeffor ftegcnSburger unb bcr (Sanbibat 6d)ord). $on 3 — 4 Ut;r 
rocrben bie Duintaner iiber fiatetnifdje 6prad)c burd) Dberfebrer £6rcf)er crantinirt. 

£>onncr«taa. oon 8—10 Ufjr priift Sanbibat <Sfyoxtf) bie Duintaner in ©efd)id)te 
unb ©twtnaftaltyiilfslcfjrer 3afm im ftedwen, unb oon 10 — 12 Ufjr ftnben bie Sramina ber 
©ertaner iiber Cateinifc^e 6prad)e (^rofcffor 5lnemitller) unb iiber ©eograptjie (©tniinaftal* 
^iilf^le^rer 3afm) \tatt 

2)ie ©ramina bcr ftealclaffen finben an ber SD^tttroocr) fiatt, unb jroar roirb bie erftc 
(Elaffe oon 8 — 12 Uf)r iiber 3oologie (^rofeffor 6igi3munb) , ©efd)id)te (^rofeffor QlnemitUer), 
Sbemie ($rof. 6igt3munb) unb granjoftfcbe 6prad)e ($rof. ©aScarb), unb oon 2 — 5 Ur)r bic 
jroeite Slaffe iiber ©cograpf)ie (Dberfcfjrer £6rd)er), $r)t)ftf ($rof. 6igi£munb), $ran§6ftfcr)e 
6prad)e (^3rof. @a3carb) unb ^ec^nen (^3rof. JHegen^burgcr) gepriift. 

^reitag, ben 27. Mrj merben ben 6d)iilern i^re Senfuren mitget^eilt unb bie ^romo* 
rionen in bie obern Slaffen befannt gemac^t. 

6onnabenb, ben 28. Mr§ oon friit) 1.0 Ubr ftnbet jum 6c^)Iu§ be^ 6d)uliaf)reS einc 
9fiebefeierlid)feit ftatt, bei roeldjer ^err ^Srofeffor 9tegen^burger „iiber t>m ©eift in ber 
3Wufif " fpred)cn roirb. 23on ben $bgef)enben roerbcn ^eben f)alten ©itntf)cr ftubolf ^einrid) 2eo 
(in Sateinifcber 6o'rad)e) „ iiber bie Serbienfte beS ^erifte^ um bcn 5lttifd)cn 6taat", ^arl 
griebrid) 5Iuguft Dtto $6rbi£ (in ^ranjoftfd)er 6prac^e) „ iiber bcn (£inftu§ granfreid)^ auf 
2)eutfd)e 6prad)e unb ^itte", 3nliu^ 2Bilf)cIm (£rnft 9labi^ itber ba$ S)tftic^on: «ftinge, o 
2)eutfc^er, nac^ 5tomtfcl)er $raft unb ®riecr)ifct)cr 6d)6n^eit. 23eibc^ gelang bir, boc^ nie gliicfte 
ber ©allifcfje 6prung". ©nblic^ mtrb ber ^lbiturient (Emil ^riebricf) ^ugo DJcobiuS bie @cfitf)le 
ber ^lbgebcnben in einem oon if)tn uerfa^tcn ©ebic^t au^fprecl)en. 2)cr © i)tnnafialcf)o r mirb 
oortragen 1) £t;mtte oon (i. ^. Dtin!: f/ 2)anfet bem ^errn, benn er ift freunblid) " ; 2) 2ieb 
oon ^enbeUfofjn^^artfjolbn: „iic 33aume gritnen itbcrall, bie Slttmen blitr)cit tnieber " ; 3) Sieb 
r>on bemfelben: „ 5Bem ©ott roill red)te ®unft erroeifen, ben fcbiclt er in bie roeite 2BcIt"; 4) 
'9Kotette oon S^obring: „ 9Icf) ^err, ic^ ^abe oertrauct unb erfenne bein Srbarmen." 

3n freunblid)ft geneigtcr Xbctlnabme an biefer $eierlid;feit unb att bcn oorf)crgcf)cnben 
^riifungen roirb ganj ergeben eingelaben. 

$>ie ^riifungcn fiir tm ©intritt in t>a$ ©nmnafium unb bie ftealfdjule finbcn 
$Donner«tag nnb ^reitag ber Dfterrooa)e, ben 9. unb 10. 2Ipril, oon friir) 8U|r att ftatt. £>a$ 
tteuc 6d)ulja^r beginncn roir 9)iontag, ben 13! 9Ipril mit bcnt 6ittenfefte. 



UNIVERSITY OF ILLINOIS URBANA 
871A44YK. C001 

MANTISSA QUAESTIONUM IN ARNOBIO CRITICAR